‘De economie is er voor de maatschappij’

De oud-PvdA-leider presenteert linkse oplossingen voor de crisis. „Misschien dat sommigen dit soft vinden.”

Ad Melkert: „Wat soft wordt gevonden, kan een harde economische waarde hebben. Bijvoorbeeld kunst en cultuur.” Foto David van Dam

Lang hoefde Ad Melkert niet na te denken toen hij een jaar geleden een telefoontje kreeg van PvdA-voorzitter Hans Spekman: of hij een onderzoek naar ‘linkse oplossingen’ voor de crisis wilde leiden. Hij was aangenaam verrast. Want, zo zegt hij met enig sarcasme, „mijn deur is de afgelopen tien jaar niet platgelopen door de partij”.

Vandaag presenteert Melkert (57) de conclusies van zijn commissie. Het is zijn eerste klus voor de PvdA sinds zijn smadelijke aftocht van het politieke toneel in 2002. Melkert woont nog steeds in Washington DC, de stad waar hij na het ‘Fortuynjaar’ naartoe verhuisde. Hij leidt een bestaan als rondreizend consultant.

Melkerts diagnose: het gaat, vijf jaar na het uitbreken van de crisis, nog niet goed met de Nederlandse en Europese economie. „Het structurele herstel valt tegen.”

De aanpak van het kabinet-Rutte II is nog niet voldoende, vindt Melkert. „Het regeerakkoord van VVD en PvdA was een belangrijke poging om er na jaren van politieke instabiliteit samen uit te komen. Maar tussen de regels lees je de gedachte dat er na economische neergang vanzelf weer een opgang zal komen. Dat traditionele recept werkt niet meer.”

Het moet dus anders. Melkert en zijn commissie bepleiten een ‘humanisering’ van de economie: minder nadruk op groei en winst, meer oog voor werkgelegenheid, duurzaamheid en innovatie. Opvallend is de nadruk die hij legt op de ‘zachte’ kanten van de economie: het belang van zorgtaken en een gelijke rolverdeling tussen mannen en vrouwen. Ook bepleit hij meer aandacht voor sociaal-emotionele intelligentie. „Wat er in je dagelijks leven gebeurt, heeft invloed op je werk. Je kunt het niet kwantificeren, maar we moeten er wel wat mee. Bijvoorbeeld door de werkvloer te onthiërarchiseren.”

Als dit hoort, denk je: de technocraat Melkert is soft geworden.

„Als mensen zeggen: Ad Melkert is in de afgelopen jaren older and wiser geworden – niet sadder and wiser – dan heb ik daar geen bezwaar tegen. Misschien dat sommige mensen dit soft vinden. Maar wat soft wordt gevonden, kan een harde economische waarde hebben. Bijvoorbeeld kunst en cultuur. Kunstenaars hebben ons wat te bieden, ze houden ons een spiegel voor. Kunst kan inspiratie bieden voor hoe een organisatie moet werken.”

Wat is u in die tien jaar vanuit de VS meest opgevallen aan Nederland?

„Gek genoeg: de rol van de staat. De Amerikaanse centrale bank en het ministerie van Financiën zijn onmiddellijk bovenop de crisis gaan zitten. In Nederland heeft de overheid ook verantwoordelijkheid genomen in de bankencrisis, maar is daar weer mee opgehouden. De reflex is: hoe kunnen we ABN Amro zo snel mogelijk weer naar de beurs brengen? Maar is dat wel zo vanzelfsprekend? Ik vind juist dat de overheid zijn rol in systeembanken als ABN moet vergroten. Als je als bank too big to fail bent, moet daar ook wat tegenover staan. Een bank die nu weer zonder enige bemoeienis naar de beurs wil, zou er niet op moeten kunnen rekenen dat de overheid de volgende keer bijspringt.”

In uw rapport staan veel woorden als ‘planmatig’ en ‘verplichting’. Vindt u dat de PvdA zijn oud-linkse veren weer moet opplakken?

„Integendeel. We stellen innovatie centraal, dat is juist zeer vooruitstrevend. Het verhaal is eigenlijk heel eenvoudig: de afgelopen 25 à 30 jaar hebben de markten veel meer de ruimte gekregen, en dat is in een aantal gevallen niet goed gegaan. De economische orde moet weer dienstbaar zijn aan maatschappelijke doelstellingen, in plaats van andersom.”

Maar moet de PvdA nou een linkse partij zijn, of niet?

„Dat vind ik te veel denken in schema’s. Ik koester mijn idealen, maar hou wel mijn hoofd erbij.”

Toen bekend werd dat u weer een klus voor de PvdA ging doen, regende het negatieve reacties op internet. Wat vond u daarvan?

„Er is in Nederland een enorme doorstroom van politici. Mensen zijn een tijdje Kamerlid of minister, en dan moeten ze weer weg. Zo gaat er veel ervaring verloren. In Amerika gaat dat heel anders. Daar geven oudgedienden vaak belangrijke adviezen.”

U zou de nieuwe Nederlandse eurocommissaris willen worden.

„Het belangrijkste is dat Nederland opnieuw een goede portefeuille weet binnen te halen in de Europese Commissie, het liefst in de economische hoek. Dan zal vanzelf wel blijken wie dat gaat doen. En als ik al interesse zou hebben, zou ik dat hooguit tegen Rutte of Samsom zeggen. Niet tegen u.”