‘Wie terug wil, kan ook terug’

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

Illustratie Yordi Dam

De aanleiding

„Wie terug wil, kan ook terug.” Staatssecretaris Teeven (Justitie, VVD) zegt dit regelmatig over asielzoekers die uitgeprocedeerd zijn, maar toch in Nederland blijven. Vorige week zei de staatssecretaris het nog tijdens een debat in De Balie in Amsterdam.

Heeft Teeven gelijk? Is het altijd hun eigen onwil om te vertrekken waardoor uitgeprocedeerde asielzoekers blijven? Bijvoorbeeld als ze weigeren te vertellen waar ze vandaan komen, zodat het voor Nederland lastig wordt te bepalen wat hun land van herkomst is. Of kunnen ze soms echt niet terug? Omdat het land waaruit ze vluchtten ze misschien niet meer wil hebben? We zoeken het uit.

En, klopt het?

Om deze vraag te beantwoorden, moeten we eerst bepalen wat we precies verstaan onder ‘terug willen’. Is dat alleen ‘hoe dan ook terug willen’? Of is dat ook terug willen, maar alleen als de situatie in het land van herkomst veilig is? Dan komt namelijk een extra groep uitgeprocedeerde asielzoekers in beeld. Het komt weleens voor dat in de asielprocedure wordt bepaald dat iemand niet voor asiel in aanmerking komt en veilig kan worden uitgezet, terwijl een rechter later concludeert dat het land van herkomst toch te onveilig is. Dat gebeurde de voorbije jaren regelmatig met uitgeprocedeerde Somaliërs. Zij waren in principe bereid mee te werken aan terugkeer, maar stelden dat dat op dat moment te onveilig was.

Pas afgelopen september kon Nederland weer Somaliërs naar hun land van herkomst uitzetten. De voorbije jaren gold voor deze mensen dus dat ze misschien wel wilden, maar niet konden, omdat het te onveilig was.

En als we alleen kijken naar vreemdelingen die bereid zijn terug te keren naar een herkomstland dat door de rechter ook als veilig wordt beschouwd? Is terugkeer dan altijd mogelijk?

Ook dat blijkt niet het geval. Er is een aantal landen dat maar moeilijk vertrokken landgenoten terugneemt. China, Algerije, Mauretanië, Somalië en Guinee zijn bekende voorbeelden. De Leidse hoogleraar immigratierecht Peter Rodrigues stuurt ter illustratie twee gerechtelijke uitspraken. De eerste gaat over een Mauretaniër van wie de rechter begin dit jaar bepaalde dat hij niet langer in een uitzetcentrum kon worden vastgehouden, omdat er geen zicht op uitzetting was. Uit de uitspraak blijkt dat Nederland vorig jaar vier keer een Mauretaniër op het vliegtuig heeft gezet en dat aan de grens bij Mauretanië vier keer de toegang werd geweigerd.

De andere uitspraak gaat over een Chinees die terug wilde. Hij diende meerdere verzoeken bij de Chinese ambassade in, maar die werden allemaal geweigerd. Ook deze Chinees mocht door Nederland niet langer in een uitzetcentrum worden vastgehouden.

Hoogleraar migratierecht Thomas Spijkerboer, van de Vrije Universiteit in Amsterdam, vermoedt dat het in China soms ontbreekt aan juiste registratie van de 1,3 miljard Chinezen. Daardoor zouden de autoriteiten er niet altijd op vertrouwen dat iemand die terug wil ook daadwerkelijk een Chinees staatsburger is.

Meestal zijn het dit soort bureaucratische redenen waarom mensen niet worden teruggenomen. NRC Handelsblad volgt sinds 2011 het leven van Ali Isiaki uit Benin en Amadu Diallo uit Guinee. Omdat Nederland ze geen verblijfsvergunning wil geven, proberen ze al jaren naar hun geboorteland terug te keren. Isiaki reisde meerdere malen naar de ambassade van Benin in Brussel. Telkens als hij daar aanklopt, zegt de consul te betwijfelen of hij oorspronkelijk wel uit Benin komt. Omdat hij geen papieren heeft, krijgt hij geen paspoort. Isiaki moet zelf maar in Benin een geboortebewijs gaan halen. Hoe hij daar zonder papieren heen moet reizen, weet de consul ook niet. Voor hij het weet, staat Isiaki telkens weer op straat. Diallo overkwam hetzelfde bij de ambassade van Guinee.

Volkeren die geen eigen land hebben, lopen tegen dezelfde problemen aan. Denk aan de Palestijnen of de Koerden. Deze statenlozen beschikken vaak eveneens niet over de juiste papieren. Een Palestijn die naar Jordanië terug wil, zal daarom ook niet altijd worden toegelaten.

Conclusie

Uitgeprocedeerde asielzoekers die terug willen naar hun land van herkomst kunnen niet altijd terug. Soms oordeelt een rechter dat het te onveilig is om iemand uit te zetten. Bovendien zijn er landen die misschien wel veilig zijn, maar die om allerlei bureaucratische redenen weigeren mensen terug te nemen. De bewering van staatssecretaris Teeven „wie terug wil, kan ook terug”, beoordelen we daarom als onwaar.

Ook een bewering zien langskomen die je graag gecheckt zou willen zien? Mail nextcheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nextcheckt