Het moment dat aan een film eeuwig leven kan geven

De grootste levende filmcriticus, David Thomson, laat van tijd tot tijd nog zijn licht schijnen over nieuwe films in het Amerikaanse opinieweekblad The New Republic. All is Lost, de solofilm met Robert Redford als schipbreukeling, is de beste film van het jaar, en Redford zou de Oscar voor beste acteur moeten krijgen. En dramaserie Homeland is in drie seizoenen afgegleden van briljant naar volstrekt belachelijk; aanleiding voor Thomson om zich te buigen over de problemen van de ‘long form’, want ook een eminent filmcriticus kan niet om de opkomst van het serieuze televisiedrama heen.

Maar zijn hoofdbezigheid blijven zijn filmboeken, die elkaar in hoog tempo opvolgen – films waarin hij de canon van filmklassiekers steeds opnieuw beschrijft, films waarover hij zich in sommige gevallen al tientallen jaren buigt – het meest succesvol in zijn fameuze Biographical Dictionary of Film, die onverwoestbare mix van encyclopedische kennis, uitgesproken opinies en knappe formuleringen. Als schrijver is Thomson een jazzman, die steeds nieuwe, ingenieuze variaties bedenkt op zijn bekende thema’s.

In zijn nieuwe boek Moments That Made The Movies buigt hij zich over de mooiste momenten in film, de scène of het beeld dat blijft hangen in de herinnering, als de rest van de film al lang is vervaagd. Dat levert een prachtig kijkboek op, want al die momenten zijn ook te zien in dit rijk geïllustreerde boek.

Thomson probeert niet geforceerd origineel te zijn. Op de cover prijkt het beroemde beeld uit de opening van Billy Wilders Sunset Boulevard, waarin het lichaam van William Holden op zijn buik in een zwembad drijft, terwijl zijn stem in de voice-over van de film rustig doorpraat, en dat gedurende de film ook zal blijven doen. Dat is voor Thomson meteen reden om – onmodieus – zijn liefde aan de voice-over te verklaren.

Ook Hitchcocks Psycho, een film waar hij eerder een heel boek over schreef, ontbreekt niet, maar niet met de roemruchte douchescène, maar met het gesprek dat daaraan voorafgaat in het Bates Motel tussen Anthony Perkins en Janeth Leigh. Thomson laat zien dat die scène zo sterk is omdat Norman Bates de eerste aardige man is die het personage van Leigh in het deprimerende eerste half uur van de film is tegengekomen. Dat hij ook haar psychotische moordenaar blijkt te zijn, is een fraai staaltje sadistische ironie.

De meeste memorabele momenten bereiken hun diepste werking alleen binnen het geheel van de film – door de meer alledaagse, maar even noodzakelijke momenten die eraan vooraf zijn gegaan. Een boek als dat van Thomson is misschien geïnspireerd op de fragmentatie van het YouTube-tijdperk; de website waar veel klassiekers vooral in fragmenten voortleven. Thomson houdt het erop dat hij door het schrijven van dit boek dichter bij de filmervaringen van zijn eigen kinderen is gekomen. Maar bij hem functioneren de momenten in een filmbrein dat een leven lang is gevoed met kijken. Direct naar de fragmenten gaan en de rest van de film voor het gemak vergeten, dat werkt niet. Thomson stuurt de kijker onherroepelijk terug naar de hele films.

Peter de Bruijn is filmredacteur