Liberaal roamen door Europa

Als politici kort voor verkiezingen beginnen te pleiten voor debat in hun partij, dan is het mis. Eurocommissaris Neelie Kroes (Digitale Agenda, VVD) wil „een inhoudelijk debat over Europa, ook in mijn partij”, meldde ze de afgelopen dagen her en der (het citaat komt uit Buitenhof). Dat is kort dag, want zaterdag al stelt de VVD op een congres in Den Bosch het Europese verkiezingsprogramma vast. Dat is geen discussiestuk, maar de basis van de campagne voor de Europese Parlementsverkiezingen in mei 2014.

Wat zijn de keuzes van de VVD? Van de titel van het programma, annex slogan, druipt de tegenzin af. ‘Europa waar nodig’, heet het. Dat blijkt bijna alleen nog op economisch gebied te zijn (naast rechtstaat en milieu). De ‘kerntaak’ waartoe de Europese Unie zich van de VVD moet beperken is: groei bevorderen. Op alle andere terreinen (pensioenen, zorg, sociale voorzieningen) is Europa niet meer nodig. EU-agentschappen en (adviserende) Comités kunnen verdwijnen. De VVD wil „minder Europese bemoeizucht op het leven van alledag”. Eens te meer: de VVD heeft afscheid genomen van de ‘Ever Closer Union’. De EU moet een menukaart worden voor meer en minder hongerige lidstaten.

Zou Kroes, die zich een ‘eurorealist’ noemt, daarmee kunnen leven? Haar pleidooi om met voorbeelden duidelijk te maken waar Europa goed voor is, geeft geen uitsluitsel. De kosten van roaming terugbrengen, is dat nu goed voor de groei, of iets (handigs) voor het leven van alledag waarmee de EU zich van de VVD straks niet meer mag bemoeien?

Nu kunnen Kroes, Europees lijsttrekker Hans van Baalen en VVD-leider Mark Rutte zich hier wel uit redden. Gewoon zeggen dat Europa geen geloof is, maar praktisch voordeel moet bieden – dat kun je van geval tot geval bespreken. Alleen onderscheidt de VVD zich daarmee niet erg van CDA, PvdA, VVD en zelfs D66. Ook die partijen variëren op het thema: ‘Europa: niet zomaar meer’.

Haagse VVD’ers willen er harder in gaan. De Europawoordvoerder in de Tweede Kamer, Mark Verheijen, moest vorige week excuses aanbieden nadat hij zijn Belgische medeliberaal Guy Verhofstadt ‘gevaarlijker’ voor de steun van Europa had genoemd dan Marine Le Pen, de Franse nationalist met wie Geert Wilders werkt. Maar het is geen geheim dat Verheijen een authentieke vrees onder VVD’ers verwoordde: dat hun partij straks verliest van de PVV, omdat de liberalen niet overtuigen als vertegenwoordigers van het (nationale) eigenbelang. Daarom geldt Frits ‘Cassandra’ Bolkestein nu als een sterkere troef dan Kroes. Zij is als zittend commissaris altijd in het defensief. Bolkestein, ooit de politieke peetvader van Wilders, kan moeiteloos dienen als roepende buitenstaander (Cassandra). Hij is al lang niet meer de eurocommissaris die begin deze eeuw de weg baande voor de spreekwoordelijke Poolse loodgieter.

Waarom waarschuwt Kroes tegen populisme, als zij daarmee eurosceptische kiezers van VVD naar PVV jaagt? Premier Rutte zal haar boodschap begrepen hebben: tel mij mee! Op dit moment wordt in Den Haag de strategie bepaald om na de verkiezingen een mooie post in de Europese Commissie of rond de raad van regeringsleiders binnen te halen. In de formatie hebben PvdA en VVD afgesproken dat de PvdA aan de beurt is, maar toen wisten ze nog niet dat minister Dijsselbloem de eurogroep ging leiden. Als hij die positie behoudt, kan Kroes (72) wel eens dezelfde strijd voeren als vijf jaar geleden, toen ze ook afgeschreven leek. Net als andere mogelijke kandidaten, als PvdA-minister Frans Timmermans, moet ze daarvoor zorgen nu en dan in het nieuws te komen met haar ideeën over Europa. Tussen alle kritiek door prijst ze zichzelf dan ook aan: energieke VVD’er, ligt goed bij Europese liberalen, kent Europa ‘van binnen en van buiten’, jong genoeg voor topfunctie. En: verlies van de VVD in de Europese verkiezingen geen bezwaar.

René Moerland is chef van de politieke redactie in Den Haag.