VVD legt eigen zwakke plek bloot in aanloop naar Europese verkiezingen

Binnen de grootste regeringspartij VVD is verdeeldheid over de Europese koers. Prominenten nemen elkaar openlijk de maat.

De openlijke ruzie over Europa waarin VVD’ers afgelopen week terecht kwamen, heeft alle kenmerken van een ongemak dat zomaar uit de hand kan lopen.

Om het weglekken van kiezers naar de anti-Europese PVV van Geert Wilders te voorkomen, poogt de VVD-top een hardpragmatische houding ten opzichte van Europa in te nemen. Dat leidt tot spanningen binnen de partij.

Bij het tv-programma Buitenhof gisteren reageerde eurocommissaris en prominent VVD’er Neelie Kroes op uitspraken van partijgenoot en Tweede Kamerlid Mark Verheijen vorige week. Die had gezegd dat de Belgische eurominnende liberaal Guy Verhofstadt „gevaarlijker” voor het draagvlak van de EU was dan Wilders en Marine Le Pen, leider van het Franse extreem-rechtse Front National en Wilders’ nieuwe Europese bondgenoot.

De VVD-top dwong Verheijen snel om zijn woorden terug te nemen en excuses uit te spreken. Hoewel dé VVD-prominent Frits Bolkestein, ook voormalig eurocommissaris, daarna nog steun uitsprak voor Verheijen en zei dat Verhofstadt „onzin” sprak, leek dat de boel te sussen.

Tot Verheijen gisteren een recensie van Kroes kreeg: „Het moet niet gekker worden. Als je populisme beantwoordt met populisme, maak je een immense fout.” En over Bolkestein: „Dat is beneden het niveau waarop ik de discussie wil voeren.”

Het is een onaangename cyclus: een Kamerlid zegt iets, de partijtop brengt hem tot zwijgen. Dat wordt gesaboteerd door prominente steun voor het Kamerlid. Even is het rustig, tot een andere prominent Kamerlid en medemastodont de maat neemt. Het resultaat: termen als worsteling, verdeeldheid en verscheurd worden in één zin met je eigen partijnaam genoemd.

Bolkestein en Kroes legden een intern schisma bloot dat de VVD meestal goed verbergt, maar dat een lange geschiedenis en veel verschijningsvormen kent.

Die verdeeldheid is nog het meest zichtbaar in het Europees Parlement. Daar is de VVD lid van de pro-Europese liberale fractie, onder leiding van diezelfde Verhofstadt. VVD-lijsttrekker Hans van Baalen volgt de Haagse lijn, maar zijn fractiegenoten niet altijd, waardoor VVD’ers in Brussel vaak verdeeld stemmen.

Rutte zelf worstelt zijn hele premierschap al met de Unie. Het levert hem van de oppositie verwijten op dat hij „met dubbele tong” spreekt: voor binnenlands gebruik roepen dat er geen overdracht van bevoegdheden naar Europa plaatsvindt, maar tijdens eurotoppen meestemmen met alle voorstellen in die richting.

Het fundamentele probleem voor de VVD is dat de koers die de partij in Europa propageert, de mede door Wilders aangewakkerde onvrede bij de eigen achterban niet zal wegnemen. ‘Minder Europa, en alleen op de juiste onderwerpen’, vinden ze bij de VVD. Maar de Unie van nu is juist ontstaan uit precies die zaken waarvoor de VVD ijvert: de vrije markt, samenwerking op het gebied van veiligheid en migratie en afgedwongen begrotingsdiscipline voor lidstaten.

Op de achtergrond speelt de vraag: wat is liberalisme? Net zoals coalitiepartner PvdA worstelt met de vraag hoe het oude dogma van internationale solidariteit te verenigen met de euroscepsis onder de eigen bevolking, zo zoekt de VVD naar een manier om het klassieke liberalisme – internationalistisch, op maximaliseren van de individuele vrijheid gericht – te verenigen met de meer nationalistische tendensen binnen samenleving en achterban.

Met nog vijf maanden tot de Europese verkiezingen heeft de VVD helemaal uit zichzelf duidelijk gemaakt waar haar zwakke plek ligt in de strijd met Wilders. Die zal de gebeurtenissen van afgelopen week gretig gebruiken. Zoals Kroes zelf constateerde: „De meeste schade is al gedaan.”