Haar boeken openden perspectieven

Doris Lessing (1919-2013)

De sterke vrouwelijke karakters van Doris Lessing waren eenduidig noch voorbeeldig.

Doris Lessing Foto Chris Saunders, Bloomberg

Mannelijke recensenten moesten er niets van hebben, maar Doris Lessings The Golden Notebook (1962) werd omarmd door haar lezeressen. Fans kopieerden het gedrag van de hoofdpersoon Anna Wulf. In vier notitieboekjes (blauw, geel, rood en zwart) noteerden zij hun gedachten over mannen, vrouwen, liefde, seks en politiek. Met Anna Wulf schiep Doris Lessing een van de grootste heldinnen uit de literatuur, en werd ze zelf een boegbeeld van het feminisme.

The grand old lady van de Britse literatuur overleed op zondag op 94-jarige leeftijd in haar huis in Londen, waar zij jarenlang zorgde voor haar jongste zoon Peter. Die overleed drie weken geleden na een lang ziekbed. Lessing zei niet bang te zijn voor de dood, maar het ouder worden beviel haar geenszins. In de twee delen van haar autobiografie, Under my Skin (1995) en Walking in the Shade (1997), omschreef ze zichzelf als een levenslustig persoon. Zo oogt ze ook op jeugdfoto’s: als een stralende, energieke vrouw. Lessing, geboren op 22 oktober 1919, groeide op in Perzië (Iran) en Zuid-Rhodesië (Zimbabwe). Met haar tweede man, de communist Gottfried Lessing (van wie ze later scheidde, maar wiens naam ze behield), kreeg ze twee kinderen. Ze bracht de oorlogsjaren door in Afrika, en keerde terug naar Engeland in 1949. Na een korte flirt met het communisme wendde ze zich tot de oosterse soefileer, waarvan de invloeden terug te vinden zijn in enkele van haar visionaire romans en avonturenverhalen.

Lessing bouwde een imposant en veelzijdig oeuvre op dat bestaat uit fictie (meer dan dertig romans), sciencefiction, non-fictie, korte verhalen, libretto’s voor opera, poëzie, theater, een stripboek en twee delen autobiografie. De Nobelprijs in 2007 was een kroon op haar werk, al had ze er wel wat lang op moeten wachten, vond ze. De reactie op haar uitverkiezing leverde opnieuw het pijnlijke bewijs dat het label ‘vrouwenschrijfster’ haar geen goed had gedaan. Er waren misprijzende reacties van mannelijke recensenten die meenden dat feministisch engagement geen reden was om een schrijfster met de hoogste literaire prijs te onderscheiden.

Zeker, sterke vrouwelijke karakters waren Lessing handelsmerk. Maar haar hoofdpersonen waren eenduidig noch voorbeeldig. Haar debuutroman The Grass is Singing (1950) is daarvan een meesterlijk voorbeeld. Deze prachtige en taboedoorbrekende roman begint met een krantenbericht. Een blanke huisvrouw, Mary, is vermoord door Mozes, haar zwarte bediende. De roman is de literaire uitwerking van de complexe werkelijkheid achter dat korte bericht. Hoe kon het stadse meisje Mary, met haar mooie jurken, vervallen in armoede? En hoe kon Mozes haar zo gaan haten dat hij haar vermoordde? De verzengende hitte waar Mary hevig onder lijdt, is zo treffend beschreven dat de zweetdruppels ook op het voorhoofd van de lezer gaan parelen. De perverse relatie tussen Mozes en Mary illustreert de verziekte verhoudingen in Zuid-Afrika.

Voor Lessing was ethiek niet ondergeschikt aan esthetiek. Lessing noemde literatuur „parallel education”. Literatuur opent nieuwe perspectieven. Dat werd misschien wel het duidelijkste in haar sciencefictionboeken waarin ze andere vormen van samenleven onderzocht. In Mara en Dann (1999) laat ze twee jonge kinderen een ijstijd overleven en zich voorstellen hoe een nieuwe beschaving eruit zou moeten zien.

Na de Nobelprijs schreef Lessing nog één roman, Alfred and Emily, over haar ouders. Het titelverhaal van haar laatste boek The Grandmothers (2004) werd dit jaar nog verfilmd met in de hoofdrollen Naomi Watts en Robin Wright. De film heette Two Mothers, alsof men bang was dat een film met in de titel ‘grootmoeders’ niet genoeg publiek zou trekken. Daarmee haalde de film ook meteen de angel uit deze meesterlijke novelle van Doris Lessing, die juist plezier had in het scheppen van perverse relaties vol ambivalentie – zoals die van een witte huisvrouw en haar zwarte bediende, en die tussen twee bevriende moeders die met elkaar zonen een affaire beginnen terwijl hun echtgenotes van huis zijn (The Grandmothers). Deze even geestige als broeierige vierhoeksverhouding was opnieuw gebaseerd op een feitelijk gegeven dat Lessing ter ore kwam. Het schrijfplezier spat ervan af. De huid mag verrimpelen, de levenslust blijft, ook in de literatuur. Met die vitale boodschap en een even vitaal oeuvre laat Lessing ons achter.