Doris Lessing: een beetje een bad girl

NRC Handelsblad interviewde in 2004 de vandaag overleden Doris Lessing – drie jaar voordat zij de Nobelprijs voor de Literatuur won. Interviewer Stine Jensen schetste een krachtig beeld van haar. Enkele delen uit dat interview.

Doris Lessing in 2006. Foto AP / Martin Cleaver

NRC Handelsblad interviewde in 2004 de vandaag overleden Doris Lessing - drie jaar voordat zij de Nobelprijs voor de Literatuur won. Interviewer Stine Jensen schetste een krachtig beeld van haar. Enkele delen uit dat interview.

“Leef, leef!”, dat is het advies dat Lessing haar kleinkinderen influistert - met die zin begon het interview in NRC Handelsblad negen jaar geleden. Schrijfster Lessing was destijds in Nederland vanwege de verschijning van haar boek De grootmoeders, de Nederlandse vertaling van The Grandmothers. Ze was toen 84 jaar oud, en zei over het ouder worden:

“Ouder worden is moeilijk voor iemand die ooit welhaast arrogant trots was op haar levenslust. Ik was een aantrekkelijke vrouw vol primitieve energie en vitaliteit. Ik kon uren lopen zonder moe te worden. Ik ging elke avond dansen. Ik sliep nooit.”

Zeer divers oeuvre

De overleden Lessing had een imposant en divers oeuvre op haar naam: fictie, sciencefiction, non-fictie, korte verhalen, libretto’s voor opera, poëzie, theater, een stripboek en twee delen van haar autobiografie. Ze werd vooral bekend met de realistische romans The Grass is Singing, waarin ze het racistische klimaat beschreef in de voormalige Britse kolonie Zuid-Rhodesië (nu Zimbabwe) aan de hand van de liefdesrelatie tussen een blanke vrouw en een zwarte man op een boerderij, en met The Golden Notebook, een roman over het innerlijke leven van de jonge communistische schrijfster Anna Wulf in Londen - inmiddels een feministische klassieker.

Doris Lessing over schrijven:

In de twee delen van haar autobiografie, Under my Skin (1995) en Walking in the Shade (1997), beschreef Lessing haar jeugd in Perzië (Iran) en Zuid-Rhodesië, haar twee huwelijken, zo schrijft interviewer Jensen, waarvan het tweede met de communist Gottfried Lessing (van wie ze later scheidde, maar wiens naam ze behield), de oorlogsjaren in Afrika, en haar terugkeer naar Engeland in 1949. Na een aanvankelijke flirt met het communisme, wendde ze zich tot de mystieke oosterse Soefileer, waarvan de invloeden terug te vinden zijn in enkele van haar utopische romans en avonturenverhalen.

‘The Golden Notebook is een boek waar ik veel van houd’

Lessing blonk uit in sterke vrouwenkarakters. The Golden Notebook maakte Lessing tot een boegbeeld van het feminisme. Ze zei in het interview met NRC Handelsblad uit 2004:

“The Golden Notebook is een boek waar ik veel van houd: het heeft nog steeds vitaliteit en leidt nog altijd een eigen leven. Vaak vergeet men echter hoe slecht de recensies in het begin waren. Vooral mannelijke recensenten moesten er niks van hebben. Het boek kreeg pas een leven toen de feministische beweging het boek claimde. Maar het is geen simpel feministisch pamflet, in tegenstelling tot wat veel mensen denken. Het is ook een politiek boek en een boek over gekte. `Everything is cracking up’, daar gaat dat boek over, zoals veel van mijn andere werk. Ik vind het wel jammer dat na het succes van The Golden Notebook mannen mijn werk vaak niet lezen, omdat ze denken dat ik een vrouwenschrijfster ben. Dat ben ik niet, en veel mannen zijn vaak aangenaam verrast als ze iets van me lezen. Ik kan me boos maken als de uitgever mij als een vrouwenschrijfster presenteert. Neem The Sweetest Dream. De titel van dat boek is in het Nederlands helemaal verkeerd vertaald (Het huis van Julia) en ook de keuze van de kaft is slecht: een keurig opgeruimde huiskamer. `Vrouwenboek’, dat is wat het uitstraalt, terwijl het in feite een boek is over politiek.”

Interview met Lessing uit 2007:

Feministisch, maar soms gaan feministen te ver

Op de vraag of zij zichzelf als een feministisch auteur beschouwt, zei ze:

“Natuurlijk ben ik een feminist! Maar soms gaan de feministen mij te ver. Onlangs nog lag ik in de clinch met Jeanette Winterson, omdat ik gezegd had dat vrouwen te kritisch naar mannen zijn geworden. Ik had op een festival verteld over een lerares die in een klas met jongens en meisjes de beschuldigende vinger naar de jongens had gewezen: jullie zijn de schuld van oorlog! Dat gaat toch te ver? Jonge vrouwen beseffen vaak niet hoeveel geluk ze hebben. Ze kunnen zonder angst voor zwangerschap leven. Mijn kleindochter, nu 32, kondigde onlangs aan: over een jaar neem ik een kind. Dat is toch ongelooflijk! Dat was vroeger onmogelijk: je kreeg ze gewoon, of je wilde of niet.”

Gespleten persoonlijkheid

Ze stelde echter een wat gespleten persoonlijkheid te hebben:

“Ik ben de zelfstandige schrijfster én de vrouw die op haar negentiende zwanger raakte en dat heerlijk vond. Ik was vroeger een zeer neurotisch meisje, dat vroeg volwassen wilde zijn. Toen ik zestien was, verliet ik Johannesburg en wist ik niet hoe mijn toekomst eruit zou zien. Ik verbleef toen bij vrienden van mijn vader. Een van hen was een grote stille Schot, en ik kreeg van hem een typemachine en een handleiding en een briefje, waarop stond: `Onthoud goed, als je jong bent, denk je vaak: je weet niet wat je moet doen en je hebt geen hoop. Neem iedere kans die je krijgt, want je weet niet waar nieuwe wegen toe leiden.’ Het was een prachtige brief op dat moment in mijn leven.”

Lessing als zij hoort dat ze de Nobelprijs heeft gewonnen:

‘Mensen die geen literatuur lezen blijven onwetenden’

Voor internet had ze niet al te veel goede woorden over. Een ‘leeg medium’ noemde ze dat. En ze raadde haar kleinkinderen aan toch vooral literatuur te blijven lezen:

“Dit is het advies dat ik nu aan mijn kleinkinderen geef. Laat je niet bang maken, zeg ik. En: lees! Jongeren lezen te weinig, en dreigen `educated barbarians’ te worden, hoogopgeleide mensen die computers kunnen repareren, maar in hun vrije tijd hooguit Harry Potter lezen, of helemaal niet lezen. Mensen die geen literatuur lezen blijven onwetenden. Ze kennen hun geschiedenis en de grote ideeën niet. Literatuur is `parallel education’. Ze biedt nieuwe perspectieven. Zonder de literatuur was Afrika nog altijd het donkere continent geweest. En wat hadden we over vrouwen geweten zonder feministisch geëngageerde literatuur?”

Niet bang voor de dood

En of het ouder worden haar schrijverschap beïnvloedde?

“Nee. Het beïnvloedt hooguit de onderwerpen waarover ik schrijf. Ik geef meer ruimte aan oudere personages in mijn werk. Toen ik 64 was, leerde ik een groep oude mensen van rond de tachtig kennen. Over hen schreef ik de roman The Diary of a Good Neighbour. Ik ontmoette een oude vrouw, ongeveer zo oud als ik nu ben. Ze had ervoor gekozen om oud te worden en zat op haar stoel weg te sterven. Als je de beslissing neemt dat je oud bent, wórd je oud. Nee, ik ben niet bang voor de dood. Natuurlijk is ouder worden moeilijk. Jonge mensen snappen dat niet. Ze stellen vragen over ouder worden in mentale termen, terwijl het om een fysiek verval gaat. Ze begrijpen niet hoe het is om onhandig, stijf en zwaar te zijn en je energie te verliezen. Mijn botten zijn broos. Als ik val kan ik een been breken. En ik schrijf niet elke dag meer.”