Inbesteden - welkom bij de verwarde overheid

Inbesteden. Ooit van gehoord? Het is anders een heel gewoon begrip in overheidskringen die te maken hebben met de Europese aanbestedingsregels. Inbesteden is als het ware het tegendeel van uitbesteden. Het betekent diensten aanbesteden bij jezelf. Zo eenvoudig kan het zijn. De verwarde overheid, deel zoveel.

Minister Blok, die gaat over wonen en de rijksoverheid, moest deze week in de Kamer uitleggen waarom hij even afstand deed van zijn ideologische bagage waarop al jaren het etiket ‘kleinere overheid’ zit. Hij wil op fulltime basis 2500 beveiligers, schoonmakers en postbezorgers in dienst nemen. Verbijstering in de betrokken branches en ook de Kamer keek er van op.

In een brief waar enige sociale warmte niet aan valt te ontzeggen, wierp Blok zich op als verantwoordelijk werkgever. Het gaat om banen in de lage loonschalen, en juist baanzekerheid en gezonde arbeidsomstandigheden voor ‘deze medewerkers’ is hem best wat waard, al zal dat een centje meer kosten dan inkoop buiten de deur. Hij moet weliswaar bezuinigen, en hij begrijpt dat hij marktbedrijven opdrachten ontneemt maar hij wil toch flink gaan inbesteden. Ook uit ‘sociaal opdrachtgeverschap’.

Voor gevangenbewaarders die hun baan verliezen kunnen functies als bewaker elders bij het Rijk een mooie oplossing zijn. Voor de beveiligingsbranche is het niettemin een fikse tegenvaller. De schoonmaakbranche trekt zich de impliciete kritiek aan en zegt tegenwoordig vooral mensen in vaste dienst te hebben die vaak meer dan het minimumloon verdienen.

Blok belooft ‘maatwerk’ om zijn tegenstrijdige ambities met elkaar te verenigen. Catering wil hij niet zelf gaan doen - iedere dag vers eten is linke soep - maar hij wil wel zorgen dat de betreffende werknemers fatsoenlijk worden bejegend. Kan niemand tegen zijn.

Moeilijker ligt het bij de beoogde ‘rijksschoonmaakdienst’. Daar werden ook zijn partijgenoten van de VVD niet opgeruimd van. Coalitiegenoot PvdA en de SP zagen zo’n rijkspoetsdienst weer wel zitten. Gewoon links.

De minister worstelt openlijk met zijn tegenstrijdige rollen. Het resultaat is verwarrend maar ook wel leerzaam. Al jaren is een centralisatie van de rijksoverheid gaande. Eén rijkslogo symboliseerde dat de verschillende ministeries allemaal maar diensten waren van dat ene ‘concern’: Het Rijk. Wat maakt het uit of je de schoonmaak of de ICT centraal inkoopt? En alle overtollige mensen die je even niet kwijt kan onder brengt in De Werkmaatschappij?

Lees de ‘corporate story’ van De Werkmaatschappij (op de-werkmaatschappij.nl) en je bent in het hart van de verwarde overheid. „Grensverleggend ondernemen voor het Rijk, dat is wat De Werkmaatschappij doet.” Jaren allerlei overheidstaken naar de markt gebracht, zonder voldoende na te gaan of die markt echt bestond en welk probleem ook al weer werd opgelost, en nu opeens op een bedrijfstoontje de rijksondernemer uithangen. Staatssocialisme!

De klaagzang van schoonmakers en beveiligers van de laatste weken is dan ook niet meer dan de volgende aflevering van een protestbeweging die al langer gaande is. Was de hele staatsdrukkerij verzelfstandigd, ging het rijk weer zelf drukken (We Print Together). Was het Rijksopleidingsinstituut afgestoten en als Stichting ROI bij wet aangesteld om trainingen te geven aan overheidsfunctionarissen, laat diezelfde rijksoverheid de ene na de andere rijksacademie ontstaan, die opleidingen verzorgt die het ROI ook meent te kunnen geven. De Defensie- en de Politieacademies zijn misschien heel technisch, maar dat geldt niet voor allerlei bestuurs- en beleidsacademies.

In de Memorie van Toelichting bij de instellingswet op het ROI staat dat de overheid geen taken behoort te verrichten die in de private sector even goed of beter kunnen worden verzorgd. Die gedachte, die al twintig jaar uitgangspunt is van rijksbeleid, wordt opzij gezet door de inbestedingsprojecten waar nu gedoe over is. Het zijn taken die over het algemeen goed door echte bedrijfjes en bedrijven kunnen worden vervuld. Als de arbeidsomstandigheden op de vrije markt het Rijk zoveel zorgen baren, wil Blok dan binnenkort ook T-shirts in eigen beheer laten maken? Dan ook de Postbank graag terug.

Van belang hier is een fascinerende notitie over ‘de governance van semi-publieke instellingen’ die het Centraal Planbureau (CPB) deze week in stilte publiceerde. Daarin wordt nog eens sober samengevat wanneer een taak typisch voor de overheid is: als de markt een publiek belang niet of tegen een slechte prijs behartigt. Bij deze schoonmakers en beveiligers is het tegendeel het geval. Bij de opleiders zijn de overheidscursussen alleen goedkoper omdat zij zich niet aan dezelfde voorwaarden houden.

Iedereen die het privatiseringsbeleid van de laatste decennia blijmoedig omhelsde, moet in deze CPB-notitie maar eens lezen over de ‘verdwijndriehoek’ waarin de verantwoordelijkheid voor semi-publieke instellingen (woningbouwcorporaties, onderwijs, zorginstellingen) zoek raakte: de overheid trok haar handen ervan af, het toezicht binnen deze nieuw-verzelfstandigde instellingen was vaak amateuristisch geregeld, en de markt reguleerde niet want er wás amper een markt in de semi-publieke sector, waar bijna twee miljoen mensen werken.

De Nederlandse overheid is onder politieke aanvoering van vrijwel alle partijen als een tovenaarsleerling aan het reorganiseren geslagen. Zonder een heldere blik op wat het publieke belang vroeg.

Uit spuit, taak eruit, in spin taak er weer in. Deze polder is modegevoelig. Touwtje springen met twee touwen door elkaar heen heet in het Amerikaans Double Dutch.

opklaringen@nrc.nl; tw @marcchavannes