De oorzaak bestaat niet meer, alleen nog

Het vinden van patronen in miljoenen data is vruchtbaarder dan het speuren naar de oorzaak, schrijft Chris van der Heijden.

illustraties reid, geleijnse en van tol

Dankzij computers kunnen we tientallen miljoenen gegevens ordenen en verwerken – veel meer dan waartoe het menselijk verstand in staat is. Een voorbeeld. Een van de wetenschappelijke voormannen van Google publiceerde een paar weken voor het uitbreken van de Mexicaanse griep in het tijdschrift Nature een artikel waarin hij beweerde dat een griepvirus kan worden voorspeld. Immers, dagelijks worden miljarden zoekopdrachten op Google ingetikt. Door dit zoekgedrag te analyseren kan een inschatting worden gemaakt van de situatie van de zoekers. Verzamelen duizenden mensen in regio Y op hetzelfde moment informatie over eenzelfde ‘griepfenomeen’, dan weet je dat een dergelijke griep op uitbreken staat, ja zelfs wellicht dat er een epidemie op komst is.

Relaties en correlaties heet dat. Ze isoleren niet enkele willekeurige factoren (‘oorzaken’) uit het complexe geheel, maar laten het geheel in stand en wijzen op de relaties tussen elementen ervan. Een dergelijk verband zegt veelal heel wat meer dan de zogenoemde oorzakelijkheid.

Ik geef nog maar eens het beroemde voorbeeld van Edward Lorenz: de vleugelslag van een vlinder in Brazilië kan een orkaan in Texas veroorzaken. Lorenz kwam tot deze uitspraak via een ingewikkelde berekening op een destijds dure computer. Tegenwoordig kan iedereen thuis, met een apparaatje van een paar honderd euro en één vinger, eenzelfde soort berekeningen maken.

Chaos blijkt er niet zoveel te zijn. Toeval evenmin. En ook oorzaken zijn verdwenen.

We kennen complexe systemen die patronen vertonen en die bijeengehouden worden door correlaties. Dankzij moderne media kunnen we die correlaties doorzien. Precies hetzelfde beweerden animisten en natuurreligieuzen uit verre tijden. Ja, zij deden dat in andere bewoordingen, op basis van andere uitgangspunten en met een ander doel. Maar toch.

2013 is het jaar van de Big data. Daarmee is het ook het jaar van het ‘grote inzicht’. Oeroud spiksplinternieuws.

Chris van der Heijden is historicus en schrijver.