De doe-het-

zelf

rechtshulp

Recht

Folkert Jensma ‘Toegang tot het recht voor ieder’, eisten stakende advocaten. Moet het rechtsmonopolie wel bij advocaten en rechters blijven?

De toegang tot het recht komt in gevaar zonder voldoende ruim gesubsidieerde advocaten, hoorden we deze week. Vorig jaar zeiden rechters hetzelfde over de verhoging van griffierechten. Iedereen moet bij de rechter terecht kunnen. Dat is ‘immers’ een grondrecht: toegang tot de rechter als vanzelfsprekende blanco cheque. Dat is immers beschaving, de kern van de rechtsstaat, etc. Het officiële rechtsbedrijf wordt intussen almaar duurder, ontoegankelijker en langzamer. Het strafrecht verliest zelfs marktaandeel. In 2004 kregen de rechtbanken 230.000 strafzaken. In 2012 waren dat er nog 86.060. Intussen klagen strafrechters steen en been over stijgende werklast, terwijl een overbelast Openbaar Ministerie zichzelf maar net boven water houdt. De behandelduur neemt toe, ook in andere sectoren. Het aantal rechters, officieren en advocaten groeide. En dus ook de kosten. Tegelijk nemen de alternatieve afhandelingsmogelijkheden spectaculair toe.

We zijn nu in een situatie waarin veel advocaten nooit een andere advocaat zouden kunnen inhuren, gezien hun tarieven. En waarin veel kenners van de rechtspleging hun vrienden adviseren er zo ver mogelijk vandaan te blijven gezien de onzekerheden.

De echte vraag is of het monopolie op rechtsbedeling wel bij advocaten en rechters moet blijven. De Tilburgse hoogleraar privaatrecht Maurits Barendrecht zei in 2011, toen hij aantrad bij het Haagse onderzoeksinstituut Hiil / Innovating Justice, dat het monopolie van de rechtspraak wereldwijd onder druk staat. Elders gaat het sneller, voorspelbaarder en vaak goedkoper. Burgers en instellingen leveren zonder moeite in op de lange duur en hoge prijs van de onafhankelijke rechter.

Hij vergeleek de krampachtige discussie rond de toegang tot het recht al met heimwee naar het overheidsmonopolie op telefonie. De samenleving ontwikkelt eigen kanalen. Media ontwikkelen zich tot podium waar burgers zelf geschillen laten beslechten. In consumentenprogramma’s, bijvoorbeeld. De Nederlandse ‘rijdende rechter’ van de NCRV is geen uitzondering. In Mozambique bestaat een succesvolle ‘mobile judge’ op tv die arbeidsconflicten beslecht. Talloze geschillen worden inmiddels informeel online beslecht, met hulp van slimme interfaces. Burgers breken dankzij internet ook het monopolie op juridische informatie van de experts af.

Binnen de rechtspraak wordt internet ook ontdekt. Neem het digitaal ontsluiten van de kantonrechter. De nieuwe e-kantonrechter biedt een geheel digitale procedure met een uitspraak binnen zes weken. Ook de nieuwe Reizende Burenrechter is een blijk van eenvoud en snelheid. Dit ‘proces’ is eveneens digitaal, in een dialoogvorm. Er komt pas een vonnis als de rechter zelf de situatie ter plaatse onderzocht en een voorlopig oordeel gaf, waarna de strijdende buren alsnog kunnen schikken.

Aan de internethorizon wenken inmiddels juridische beslismachines, zònder rechter. De meest veelbelovende lijkt modria.com. De veilingsite Ebay lost er jaarlijks een miljoen conflicten mee op. Modria zegt dat ‘online geschilbeslechting’ beter is dan het luie ‘niet goed, geld terug’ beleid waarmee klanten nu worden afgekocht. Intelligente geschilbeslechting kan geld besparen, goodwill opleveren en waardevolle feedback. De belangrijkste les die de bouwers trokken, is dat een beslismachine simpel en snel moet zijn. Geen tijdrovende termijnen, extra waarborgen of moeilijke stappen. De moderne burger wacht liever korter op een negatieve beslissing dan langer op een positieve. Als die tenminste effectief is. Rough justice is vaak genoeg, is de verrassende conclusie.

In de rechtshulp zijn doe-het-zelf websites in opkomst. Duitsland kent frag-einen-Anwalt.de waar advocaten hulpvragen online beantwoorden. De burger stelt zelf een tarief vast (vanaf 25 euro), waar aangesloten advocaten op in kunnen gaan. In de VS bestaat het als LawGuru.com. Daar antwoorden advocaten gratis. In Nederland is juridische zelfhulp op internet evenmin onbekend. Wie voor kleine zaken naar de strafrechter moet kan bij juridium.nl voor 150 euro een ‘doe-het-zelf pleidooi’ laten schrijven. De Hema biedt sinds kort een eenvoudig samenlevingscontract of testament aan voor 125 euro. Zo moet het dus. Tijd om de burger mondig te maken en het recht simpeler. Een online testament voor de massamarkt. Straks met digitale conflictbeslismachine, de Hema-judge.