Bos heeft geen trek in gang naar Brussel

Wouter Bos is gepolst voor de Europese Commissie, maar heeft bedankt voor de eer. Welke PvdA’er kan dan in Brussel het stokje overnemen van de VVD?

Nadat de Nederlandse eurocommissaris veertien jaar lang een VVD’er is geweest, komt de PvdA in beginsel als eerste in aanmerking om een nieuwe eurocommissaris te leveren. Dat is een afspraak tussen coalitiepartijen VVD en PvdA. Voormalig PvdA-leider en vicepremier Wouter Bos is gepolst, maar heeft geweigerd, zo bevestigen bronnen in Den Haag.

De ambtstermijn van de huidige Commissie loopt tot 31 oktober 2014. Dan komt ook de post vrij van de hoge vertegenwoordiger voor het buitenlands beleid, Catherine Ashton, kort daarna gevolgd door die van de voorzitter van de raad van regeringsleiders, Herman Van Rompuy.

Nederlandse diplomaten en politici zullen het komende jaar proberen een post binnen te halen, liefst met maximaal aanzien en macht. Dat is een complexe opdracht. Het samenstellen van een nieuwe Europese Commissie is een schaakspel in 28 dimensies – alle EU-lidstaten willen er invloed op hebben. De Commissie moet voldoende vrouwen tellen, de grote politieke stromingen moeten enigszins evenredig vertegenwoordigd zijn, de wensen van Europese grootmachten Duitsland en Frankrijk moeten worden ingewilligd. De commissarissen moeten competent zijn, maar niet zo flamboyant en slim dat ze nationale regeringsleiders overschaduwen. Het spel is pas gespeeld als alle poppetjes in één keer op hun plaats vallen.

Hoewel commissarissen in theorie niet hun eigen land vertegenwoordigen, ziet elke lidstaat een mooie commissarispost als een beloning en een marginale post als een nederlaag.

Nederland heeft in dit schaakspel niet altijd een gelukkige hand gehad. Berucht zijn de voorbeelden van Ruud Lubbers en Jan Peter Balkenende. Beide CDA’ers zagen zichzelf als kanshebbers. Ze waren lid van wat toen de grootste Europese politieke stroming was, de Europese Volkspartij (EVP). Lubbers dong naar het voorzitterschap van de Commissie, maar liep die post mis. Hem en zijn ambtenaren ontging de toenemende antipathie van toenmalig bondskanselier Helmut Kohl tegen de Nederlandse premier.

Balkenende probeerde de eerste vaste voorzitter van de Europese Raad te worden, maar benadrukte in het openbaar zo vaak dat hij geen kandidaat was, dat andere landen hem niet als serieuze optie zagen.

Doet Nederland nu mee om het voorzitterschap? Als je een ex-premier nodig hebt, komt alleen Balkenende in aanmerking. Hij meldde vrijdag dat hij niet van plan is om terug te keren in de politiek. De EVP, zo bleek afgelopen week, gokt ook liever op de vertrekkende premier van Luxemburg, Jean-Claude Juncker.

Nederland moet dus proberen een zo zwaar mogelijke post te krijgen in de Commissie. Welke PvdA’er wordt naar voren geschoven nu Bos niet wil?

In Den Haag wordt gespeculeerd dat minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans graag de positie zou overnemen van Catherine Ashton, de Britse hoge vertegenwoordiger voor het Europees buitenlands beleid. In zijn voordeel is dat Timmermans de talen van de Europese grootmachten vloeiend spreekt. En hij laat zich uit als een overtuigd, maar kritisch pro-Europeaan. Mogelijk nadeel is dat het kabinet-Rutte II hem graag houdt als minister.

Een nog groter nadeel is de carrousel die nog op gang moet komen. In Brussel wordt ervan uitgegaan dat de Europese christen-democraten de positie van voorzitter van de raad willen houden. De Duitse sociaal-democraat Martin Schulz, nu voorzitter van het Europees Parlement, wil Commissievoorzitter worden. Als dat lukt, is de post van hoge vertegenwoordiger – het sluitstuk van de carrousel – voor een liberaal. Als de Nederlandse diplomatie dan heeft ingezet op Timmermans voor die post, blijft er misschien alleen een plek in de Commissie over voor meertaligheid of regionaal beleid. Daarbij: Nederland levert nu al de voorzitter van de Eurogroep, minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem. Dat telt mee in de verdeling – en Nederland is een klein land.

Timmermans zelf leek de geruchten vrijdag te ontkrachten; hij zei dat hij „niet beschikbaar” is voor de Commissie.