Het is nu rustig, maar de sociale onrust is niet voorbij

Activisten uit de hele wereld ontmoeten elkaar dit weekend in Amsterdam. Journalist Paul Mason: ‘Wat willen ze: politieke omwenteling of culturele omslag?’

Foto AP

Verslaggever

Hij was erbij toen demonstranten het Griekse parlement bestormden, Britse studenten het kantoor van de Conservatieve partij bezetten, toen Mubarak in Egypte werd afgezet, deed verslag vanuit de sloppenwijken van Manilla, interviewde indignados in Spanje, bezocht de geïmproviseerde kampen van uit hun huis gezette Amerikanen.

De Britse journalist Paul Mason zoekt in zijn reportages, blogs en boeken (de laatste: Why it’s still kicking off everywhere, maart 2013) naar verbanden tussen de wereldwijde protestbewegingen die sinds de economische crisis de kop opsteken. Dat zijn volgens hem geen afzonderlijke opwellingen van sociale onvrede, ze hebben een gemeenschappelijke oorzaak: een falend economisch systeem. En hoewel momenteel de rust op de revolutionaire pleinen van de wereld is teruggekeerd, denkt hij dat de tijd van sociale onrust nog niet voorbij is: „De politiek heeft geen coherent antwoord op de problemen die de betogers wereldwijd hebben blootgelegd.” Paul Mason staat bekend als geëngageerd journalist. Hij was twaalf jaar lang chef economie van BBC Newsnight en stapte onlangs over naar tv-station Channel 4. Vandaag verzorgt hij de openingslezing op Global Uprisings, een driedaagse conferentie in de Balie in Amsterdam, waar activisten uit de hele wereld elkaar ontmoeten.

Wat wilt u overbrengen?

„Ik wil de activisten wijzen op een tegenstrijdigheid. Ze hebben de afgelopen jaren veel soft power verworven met hun aanval op het vrijemarktkapitalisme, maar het is nog onduidelijk hoe ze resultaat gaan boeken. Streven ze naar politieke invloed, of sturen ze aan op een culturele omwenteling?”

De meeste van deze leiderloze protestbewegingen hebben een diepe afkeer van alles wat met politiek te maken heeft.

„Het zou goed kunnen dat de impact van de protestbewegingen in het Westen op de lange termijn niet politiek zal zijn. Maar je ziet wel dat het discours van ‘de 99 procent’, een begrip van Occupy, in de samenleving verankerd is geraakt en dat belastingontwijking door grote bedrijven enorm in de belangstelling staat. Bovendien bestaan er andere manieren om invloed uit te oefenen. De UK Uncut-beweging, die tegen belastingontwijking protesteert, krijgt met ‘naming and shaming’ voor elkaar dat multinationals toch belasting afdragen.”

Wat ziet u als oorzaak van de protesten?

„De directe aanleiding is het failliet van het economische model dat de afgelopen twintig jaar de wereld heeft gedomineerd. Mensen begrijpen sinds de val van Lehman Brothers dat ze de afgelopen tien jaar in geleende tijd hebben geleefd, dat de welvaart in grote delen van de wereld was gebaseerd op krediet. Lehman was het signaal dat dit model simpelweg niet meer werkte. Die ontgoocheling, het besef van gefnuikte verwachtingen, is in het Westen diep doorgedrongen: in veel landen ging zelfs de traditioneel conservatieve middenklasse de straat op toen bleek dat het vrijemarktkapitalisme niet werd gecorrigeerd.

„In het Midden-Oosten zagen we een echo van hetzelfde protest. De Arabische Lente valt zeker niet in zijn geheel te herleiden tot economische factoren, maar belangrijke aanjagers waren wel economisch: hoge jeugdwerkloosheid, afnemende economische groei en stijgende voedselprijzen. Jongeren in het Midden-Oosten zagen na 2008 – net als hun westerse leeftijdgenoten – hun dromen uiteenspatten. Een hele generatie zag dat de belofte van een beter leven niet zou worden ingelost in een neoliberale markteconomie onder leiding van door het Westen gesteunde dictators.”

U heeft gezegd dat internet en mobiele technologie het wereldwijde activisme fundamenteel hebben veranderd.

„Activisten hebben dankzij blogs, Twitter, Tumblr en Facebook een bereik dat in het pre-internettijdperk letterlijk onvoorstelbaar was. Ideeën, zoals ‘de meme van de 99 procent’, verspreiden zich razendsnel, maar evolueren ook constant in nog betere ideeën of nog betere slogans. Daar komt nog bij dat je nu simpelweg op Twitter kijkt waar en wanneer de volgende demonstratie is. Op grote schaal demonstreren was vóór de smartphones en internet een enorme organisatorische klus. Nu zijn, zoals internetdeskundige Clay Shirkey zei, ‘alle barrières voor collectieve actie gesneuveld’.”

In uw eigen land kwam onlangs oproep tot anti-kapitalistische revolutie van een onverwachte persoon: komiek Russell Brand, twee weken geleden bij Jeremy Paxman, uw ex-collega bij Newsnight.

„Brands oproep heeft enorm veel impact gehad in Groot-Brittannië. Hij verwoordde wat een hele generatie voelt: dat zij het slechter zal hebben dan hun ouders en dat de politiek geen antwoord heeft op de uitdagingen waar de wereld voor staat. We vernietigen de aarde, we buiten mensen in arme landen uit en kunnen een deel van onze eigen beroepsbevolking niet eens aan een baan helpen. De huidige machthebbers en dit politiek-economische systeem zijn niet in staat die problemen op te lossen.”

Wat Paxman vooral deed fronsen, was Brands afkeer van politiek. Deelt u die zorgen?

„Politici zullen het huidige economische systeem niet vaarwel zeggen, omdat links nu eenmaal geen coherent alternatief heeft. In die zin begrijp ik Brands politieke weerzin wel. Maar wat ik belangrijker vind dan de vraag of Brand wel of niet naar de stembus gaat, is dat hij wijst op de tekortkomingen van het vrijemarktkapitalisme. Hoe sneller we beginnen met discussiëren over een nieuw politiek-economisch model dat op een constructieve manier de onvrede van burgers adresseert, hoe minder problemen we zullen hebben met extreemrechtse bewegingen als De Gouden Dagenraad die worden gevoed door diezelfde onvrede.”