Breng ze terug naar hun land, en help de Polen

Grote steden gaan dakloze Oost-Europeanen beter begeleiden.

Het is hartje winter, januari 2011, als in Utrecht ophef ontstaat. Er zijn tentenkampen in de bossen bij de stad ontdekt waar dakloze Polen en Somaliërs wonen. Voor hen is geen plek in de opvang. Ze dwalen door het bos, slapen in tenten en zijn vaak onder invloed. Er gaan geruchten over illegale prostitutie in de tentjes. Een alcoholverslaafde Poolse man geeft een interview aan de daklozenkrant. Hij is „somber” en ziet „geen toekomst” meer. De gemeenteraad buigt zich met spoed over een oplossing. Nu, twee jaar later, heeft de Poolse man betaald werk. Hij werd teruggeleid naar West-Polen, kickte af en kreeg werk in een Poolse slachterij.

Twee jaar geleden besloot Utrecht de Poolse organisatie Barka in te huren om het probleem rond de Oost-Europese daklozen aan te pakken. Barka biedt ze de mogelijkheid terug te keren naar het vaderland. Gisteren publiceerde Utrecht de Eindevaluatie pilot buitenlandse daklozen. Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Arnhem en Eindhoven hebben de Utrechtse aanpak overgenomen. Door het land reizen teams van de Poolse organisatie om daklozen te helpen. 522 daklozen werden door Barka teruggeleid naar Oost-Europa; 85 van hen verbleven in Utrecht. 12 criminelen zijn door de vreemdelingenpolitie uitgezet.

De tentenkampen waren de climax van problemen die al langer speelden in de Utrechtse daklozenopvang. In de winter van 2009 waren er twee steekpartijen in de opvang, die overvol was door de grote toestroom van Oost-Europeanen. In april 2012 begon Barka in Utrecht. De organisatie is volgens de gemeente „zeer goed in staat” om daklozen terug te leiden. Het lost „grote problemen in de stad op.”

De Poolse psychologe Izabela was er vanaf het begin bij. Er zijn twee zaken cruciaal in de aanpak, vertelt ze: de inzet van een ervaringsdeskundige die zelf dakloos en verslaafd is geweest, en het bieden van perspectief. Om de relatie met de cliënten niet te verstoren wil ze niet met haar achternaam in de krant. Dagelijks loopt Izabela samen met een voormalig dakloze Pool – ‘de leader’ – langs de Utrechtse daklozenopvang, ziekenhuizen en andere locaties waar daklozen bijeenkomen. Ze komt schrijnende situaties tegen: „De meest cliënten zijn verslaafd, schamen zich dat ze niet zijn geslaagd in Nederland en hebben psychische problemen. Onze leaders zijn vaak de enigen die contact weten te leggen.”

Als het vertrouwen gewonnen is, zijn er twee routes. Terugleiden of werk zoeken via een ‘sociaal economisch centrum’ waar cursussen worden gegeven. Vaker wordt gekozen voor terugleiden. De terugkeerders krijgen een ticket voor de bus, of Barka brengt ze zelf met minibusjes. Is een vliegticket goedkoper? Dan pakken de daklozen het vliegtuig. In Polen gaan de daklozen meestal naar familie, maar er zijn ook meer dan vijfhonderd ‘opvangcommunities’ waar ze verslavingszorg krijgen en aan werk worden geholpen. Izabela: „In Nederland zitten deze mensen vast. Ze hebben geen werk, geen huis, kennen hun rechten niet en hebben geen perspectief.”

Wethouder Victor Everhardt (volksgezondheid, D66) is tevreden. Hij ziet ook een kans voor het Rijk in het beleid voor uitgeprocedeerde asielzoekers. Uit cijfers in het Utrechtse rapport blijkt dat het Rijk nauwelijks ernstig zieke uitgeprocedeerde asielzoekers opvangt, hoewel de wet daartoe verplicht. Everhardt: „Je ziet dat persoonlijk contact succesvol is. Je moet kwetsbare mensen de basic needs bieden, en écht contact. Het Rijk wil uitgeprocedeerde asielzoekers terugsturen en gaat in de tussentijd uit van zelfredzaamheid. Ik ben ervan overtuigd dat je pas met persoonlijk contact mensen echt kunt bewegen terug te gaan.”

In Utrecht is de druk op de daklozenopvang sterk verminderd. In het rapport stelt de vreemdelingenpolitie dat de overlast sterk is afgenomen. Het college van B en W wil door met het project, zeker tot het voorjaar van 2014. Kosten: iets minder dan 450.000 euro, waarvan ongeveer 225.000 euro aan Barka wordt overgemaakt.

De gemeente verwacht komende winter geen tentenkampen voor daklozen in de Utrechtse bossen. En de verslaafde Pool die in de Poolse slachterij terecht kwam? Hij is teruggekeerd naar Nederland, en heeft een betaalde baan.