Het Oosten komt steeds dichterbij

IDFA heeft een naam hoog te houden als het gaat om het vertonen van films uit het voormalige Oostblok. Die reputatie maakt het festival ook dit jaar waar met onder meer films over Pussy Riot en Femen.

De activisten van Femen uit de Oekraïense hoofdstad Kiev en die van de Moskouse groep Pussy Riot hebben veel gemeen: vrouwen besluiten om zich – gerekend vanuit het standpunt van de gevestigde, patriarchale macht – volkomen onmogelijk te gedragen.

Die van Femen verzetten zich luid schreeuwend en worstelend, wanneer de dienaren van de macht – geüniformeerde en ongeüniformeerde – eenmaal genoeg moed hebben verzameld om aan een protest van vrouwen met blote borsten een eind te maken. De leden van Pussy Riot blijven weliswaar in de kleren, maar hanteren bij ingrijpen dezelfde tactiek: dan schreeuwen ze allerlei protesten en laten, tot op hun proces, weten dat er met hen geen land te bezeilen valt, en dat ze absoluut niet van plan zijn het met het gezag op een akkoordje te gooien. Uit wat we weten van het wedervaren van de leden van Pussy Riot die inmiddels in strafkampen zijn opgesloten, valt op te maken dat hun onverzoenlijke opstelling ook daar doorgaat.

Voor soortgelijke protestbewegingen in West-Europa moet je vér terug in de geschiedenis. Ook de vrouwen van de suffragettebeweging in Engeland rond 1900 wierpen zich fysiek in de strijd, als ze zich in het openbaar lieten vastketenen. Een verschil is dat Pussy Riot uit de kunst voortkomt, en overeenkomst vertoont met bewegingen als dada of het surrealisme. Dit kunstzinnig aspect komt er een beetje bekaaid af in de films die op IDFA over deze bewegingen te zien zijn, Pussy Versus Putin en Ukraine is not a brothel. Pussy Riot komt voort uit de Russische kunstenaarsgroep Voina, die vanaf 2007 opviel door politieke, vaak gewild obscene performances. Voordat Femen in het Westen bekend werd was het programma breder dan het met blote borsten voor vrouwenrechten en tegen prostitutie opkomen. Op oudere pagina’s van de Oekraïense website van Femen is te zien hoe de vrouwen aanvankelijk meer algemene cultuurkritiek in de nieuwe staat Oekraïne ten beste gaven.

IDFA heeft, sinds het eerste festival in 1987, een sterke traditie van het tonen van documentaires uit en over Rusland en de overige ex-communistische landen. Vaak gaat het daarbij om detailstudies over het leven in die landen. Die zijn er ook dit jaar weer.

De Russische filmmaker Vitali Manski volgt in Pipeline de gaspijplijn van Oerengoj in Noord-Siberië naar West-Europa. Dat levert een fascinerende kijk op culturele verschillen binnen ons continent op: van straatarme Russen die het zonder gas moeten stellen naar de welvaartsmaatschappijen in het Westen. Een van de beste films van het hele festival is Blood van Alina Roednitskaja, het verhaal van een rondtrekkende bloedbank die het moet hebben van arme Russische plattelandsbewoners die slechts met de verkoop van hun bloed het hoofd boven water kunnen houden.

Dat toestanden in Oost-Europa voor ons in West-Europa steeds meer directe relevantie hebben, is een relatief nieuw verschijnsel. Dat geldt voor de films over Femen en Pussy Riot, maar ook voor andere films die de toenemende autoritaire tendensen in met name Rusland documenteren. De methode van Femen vindt in sommige West-Europese landen navolging, en sinds de veroordeling van Pussy Riot en de introductie van homovijandige wetgeving in Rusland zijn er steeds meer westerlingen die vinden dat de autoritaire tendensen aan de andere kant van het continent ook ons hier aangaan. Treffend is in dit verband de film van Aleksandr Gentelev, die in Putin’s Games een schokkend beeld geeft van de megalomanie en de corruptie waarmee in Sotsji aan de Zwarte Zee de komende Olympische Winterspelen tot stand komen.

Europa is verwend door de relatief vreedzame en positieve wijze waarop na 1989 het communistische tijdperk in Oost-Europa werd afgesloten. Afgezien van wat lokale oorlogen op de Balkan en in de Kaukasus bleven internationale gewapende conflicten uit, en overal leek – hoe onvolkomen ook soms – de democratie veld te winnen. Maar is dat nog wel zo? Zijn de nieuwe repressie in Rusland en de anti-democratische ontwikkelingen in Hongarije, nota bene een lid van de Europese Unie, uitzonderingen, krasjes op de idylle, of het begin van een nieuwe tendens?

Het is trouwens vreemd dat er uit Hongarije helemaal geen actuele, politiek relevante documentaires komen. Voor de vele Europese fondsen die zich bezighouden met de ontwikkeling van cinema in ‘moeilijke’ landen ligt daar duidelijk een taak voor de toekomst.