Filmbeelden die opduiken uit het schimmenrijk

Aletta Jacobs (rechts) in Berlijn. 1915.

De enige bekende bewegende beelden van Louis Couperus dateren van kort voor zijn dood in 1923. Het is niet veel, maar nog altijd meer dan we kunnen zien van Henriëtte Roland Holst: er resteren slechts filmopnamen van haar uitvaart in 1952.

In de aan de dichteres gewijde documentaire Droom en daad komen dan ook veel natuuropnamen voor, net als in de zondag door NTR Podium vertoonde documentaire over de legendarische alt Kathleen Ferrier: een fraaie collage van foto’s, een enkel stukje archieffilm en veel geluidsopnamen.

Je kunt je goed de opwinding voorstellen bij Atria (Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis) toen historicus Marten van Harten onlangs meldde de eerste filmbeelden van Aletta Jacobs (1854-1929) te hebben gevonden.

Het zijn maar ruim twintig seconden van de eerste Nederlandse vrouw die een academische graad haalde, en ze moet het beeld delen met twee andere feministische aanvoerders: de Amerikaanse latere winnares van de Nobelprijs voor de Vrede Jane Addams en de Duitse Gertrude Bäumer.

Het Achtuurjournaal (NOS) bracht de primeur gisteren als uitsmijter, na het weerbericht. Om de opwinding te verhogen stelde Rob Trip dat we niet kunnen uitsluiten dat er nog meer van zulke curiosa zullen opduiken, vooral dankzij de digitale ontsluiting van beeldarchieven.

Midden in de Eerste Wereldoorlog (mei 1915) bezocht Jacobs Berlijn en wandelde zij met de twee andere dames onder de Brandenburger Tor door. Als leden van de International Women’s League for Peace and Freedom gingen ze de regeringen van de oorlogvoerende landen langs, om ze op te roepen daar niet langer mee door te gaan, mede op advies van het Haagse Vrouwencongres.

Ik ben heel gevoelig voor zulke berichten uit het schimmenrijk. Plotseling komen al lang overleden helden alsnog tot leven en dragen bij aan ons besef deel uit te maken van een continuum. Het lijkt wel of we ze alsnog kunnen aanraken.

Paul en Ringo leven nog, maar de dartele filmpjes die Beatlesfan Tom Egbers gisteren in De Wereld Draait Door (VARA) liet zien van het fameuze kwartet kwamen ook uit een ander universum. In juli 1963 speelden ze een week met Gerry and the Pacemakers in de bioscoop Odeon, in het slaperige badplaatsje Weston-super-Mare in Somerset. Bij die gelegenheid maakte fotograaf Dezo Hoffman publiciteitskiekjes op het strand. Die van de jongens met ezeltjes werden vrij bekend. Maar nu zijn er potdorie ook films opgedoken van de sessies met Hoffman!

En toen was er de 87-jarige vrouw in een rolstoel, aangekondigd als Grace Collington, die als vijfjarige in 1931 tegenover Charlie Chaplin in diens City Lights had gespeeld. Ze mocht bij de BAFTA Britannia Awards in Los Angeles een oeuvreprijs uitreiken aan komiek Sacha Baron Cohen, alsmede de echte wandelstok van Charlie.

In alle actuele entertainmentprogramma’s zagen we gisteren hoe het afliep. Sacha deed een paar Chaplinpasjes, struikelde, brak de wandelstok en stootte de rolstoel van het podium. Ondanks de consternatie sprak hij zijn dankwoord uit, omdat die prijs uiteindelijk om hem ging en niet om een of andere oude vrouw.

Toen wisten de aanwezigen en de tv-kijkers dat Baron Cohen weer eens een zorgvuldig voorbereide grap had uitgehaald, met een goed gegrimeerde stuntpersoon. We waren ontroerd om een continuum van niks: in City Lights komt helemaal geen kind voor en het vermeende kindsterretje Grace Collington heeft volgens ons tweede scherm nooit bestaan.