Werknemer van de maand

Boven al mijn werkzaamheden hangt een uitspraak van de komiek Fred Allen. „Ik begrijp niet waarom iemand een jaar verspilt aan het schrijven van een roman, als hij er gewoon eentje kan kopen voor een paar dollars.” De uitspraak schoot door mijn hoofd toen ik in de krant een artikel las over de gezondheidszorg. Een medewerker van een ziekenhuis liet zich kritisch uit over de patiënten. „Er zijn nog steeds mensen die denken dat we in de tijd van Florence Nightingale leven, maar we zijn gewoon een bedrijf.” Kijk, soms zijn mensen onbedoeld net zo grappig als Fred Allen. Waarom zou je zorgzaam zijn, als zorg gewoon gekocht en verkocht kan worden?

Nu is het zo dat een roman – ik weet dat vrijwel niemand het kan geloven, maar het is echt zo – geen ding is. Je kunt hem niet kopen. Jawel, je kunt er een kopie van kopen, een copy, of anders de rechten op de uitgave ervan, maar niet de roman zelf.

Zoals je ook de gezondheidszorg niet kunt kopen waarvoor de naam Florence Nightingale symbool staat. Je kunt natuurlijk medische handelingen aanschaffen, trajecten, producten. En inderdaad kan dat in een ziekenhuis, want dat is nu eenmaal een bedrijf, zoals ook een boekhandel een bedrijf is. Zelfs een schrijver is een bedrijf. Maar al dat kopen en verkopen laat onverlet dat zorg en romans geen goederen zijn.

Dat tegenwoordig zoveel verwarring bestaat onder letterkundigen en medewerkers van ziekenhuizen komt doordat ze de boel hopeloos door elkaar gooien. Ze stellen vast dat gezondheidszorg bedrijfsmatig wordt aangepakt en daaruit trekken ze de conclusie dat de tijd van Florence Nightingale voorbij is. Ze stellen vast dat literatuur in de uitverkoop wordt gegooid en concluderen dat de roman ten dode is opgeschreven. Allebei is het onzin.

Terwijl het marktdenken aanzwelt en weer wegebt blijft de mens grotendeels wie hij is. We evolueren wel, maar niet in zo’n rap tempo dat we in een eeuw opeens onherkenbaar versimpeld zijn. In 1893 schreef Florence Nightingale een paper over publieke gezondheidszorg, waarin ze opmerkte dat gezondheid niet wordt gedefinieerd door de afwezigheid van ziektes; je bent gezond als je je niet alleen goed voelt, maar ook in staat bent al je faculteiten te gebruiken. „Health is not only to be well, but to be able to use well every power we have.”

Dit is niet de opvatting van een tijdperk. Dit is niet een laat-negentiende eeuwse visie op gezondheid die we overboord kunnen zetten omdat het geld op is. Het is de beschrijving van gezondheid als een functie of verzameling van functies. Een manier om in de wereld te zijn en je daar te verwerkelijken. Zelfs als we ziekenhuizen tot bedrijven bombarderen en de zorg zo organiseren dat we niet langer de patiënt behandelen maar de ziekte, blijft de definitie van Nightingale recht overeind.

Voor de roman geldt iets vergelijkbaars. De roman is geen ding, hij is een activiteit, een van de functies die we uitoefenen in het leven. Middels de roman duiden we het individuele bestaan tegen de achtergrond van tijd en maatschappij. Of dat nu op papier gebeurt of digitaal doet er niet toe. Of een roman wordt voorgelezen op het dorpsplein of bij honderdduizenden tegelijk verkocht op vluchthavens aan passagiers die hem niet lezen doet er ook niet toe. De complexe manier van vertellen over de plaats van de eenling in de wereld zal niet plotseling ophouden te bestaan omdat de verdienmodellen veranderen.

Het marktdenken zwelt in onze tijd aan. Als gevolg van de bijbehorende arbeidsorganisatie zijn schrijvers in de letterkunde ingedeeld alsof ze op het kantoor van een obligatiefonds werken. Ze worden uitgeroepen tot werknemer van de maand. Ze krijgen bonussen en prikkels. Ze worden omhoog gestoken in het afdelingsblad. Alles om productie en verkoop te bevorderen. Maar voor de roman is dit irrelevant. De roman behoort net zo min tot het domein van de letterkunde als zorg om gezondheid het monopolie is van de ziekenhuizen.

Dit is nog steeds de tijd van Florence Nightingale. Jezelf in de wereld kunnen verwerkelijken is nog steeds een groot goed. Dat daaraan geld te pas komt en dat alle activiteit moet worden georganiseerd is nogal wiedes; ook Nightingale bemoeide zich geducht met de organisatie van de zorg. Maar geld behoort niet tot de definitie van zorg en roman – en je kunt beide niet kopen voor een paar dollar.

Je krijgt een roman alleen te pakken door hem te lezen. En nu tegenwoordig complexe organisaties als ziekenhuizen steeds minder makkelijk kunnen worden aangestuurd met simpele regels en financiële instrumenten, hebben vooral ondernemers en bestuurders baat bij het besef van verknooptheid dat je kunt vinden in de roman. Kwestie van al je faculteiten gebruiken.

Maxim Februari is filosoof en schrijver. Deze column is wekelijks.