‘We zijn irrationeler dan we denken’

Ideologe van antiglobalisten noemt het vertrouwen in experts dikwijls misplaatst

Foto Hollandse Hoogte

Daags voor dit interview hield de Britse hoogleraar economie Noreena Hertz een toespraak voor een duizendkoppig publiek. Aan de reacties op sociale media te zien, was het een succes. Maar nu is ze in een bijkamer van een Amsterdams hotel aan de grachten minutieus bezig met het klaarmaken van een brouwseltje van citroen, honing en warm water. Al dat promotiewerk voor haar nieuwe boek, Deze beslissing zal je leven veranderen, begint zijn tol te eisen op haar stembanden. Hertz maakt bijna een decennium geleden furore als een van de belangrijkste denkers van de anti-globaliseringsbeweging.

Het boek gaat uit van de premisse dat mensen nauwelijks rationele beslissingen maken. Terwijl de meeste gangbare economische theorieën net het omgekeerde uitgangspunt innemen. Zijn we op de verkeerde weg?

„Uit onderzoek blijkt dat we dagelijks ongeveer 10.000 beslissingen nemen. Ik ben gaan bestuderen hoe we deze beslissingen nemen. Uit economisch, neurowetenschappelijk en sociologisch onderzoek bleek dat we vaak onbewust beïnvloed zijn door verschillende indirecte factoren en zo irrationeler zijn dan we zelf vermoeden. Zo hebben onze emoties een grotere impact op ons dan we misschien toegeven en hebben we vaak moeite om informatie correct te verwerken. Een goed voorbeeld is hoe soms de aandelenbeurs van een voetbalminnend land daalt, wanneer het nationale team een belangrijke wedstrijd verliest. Door kleine emotionele impulsen beginnen we irrationeel te handelen. Maar ik ben niet de eerste die deze analyse maakt. Grote economen en Nobelprijswinnaars, zoals Adam Smith en Fiedrich Hayek, wezen al eerder op de irrationele zijde in het menselijk doen en laten.”

Ons vertrouwen in het advies van experts is misplaatst, volgens u. Waarom?

„We vertrouwen te vaak blindelings op experts. Ze overdonderen ons met op het eerste gezicht ingewikkelde feiten en dat gaat vaak gepaard met vakjargon. De beste manier om ons daartegen te bewapenen is door jezelf bij te scholen en er voldoende tijd voor nemen. Leken hebben vaker heldere bevindingen dan we vermoeden. Zo vond ik tijdens mijn onderzoek een studie, waarin stond dat de werknemers van computerbedrijf HP de financiële toekomst van het bedrijf tot 75 procent beter konden voorspellen dan dure analisten. Werknemers kennen hun bedrijf door en door en daardoor zijn ze vaak een schat van informatie voor managers.”

Als hoogleraar bent u zelf een expert. Verschillende regeringen, bedrijven en belangengroepen hebben een beroep op u gedaan. Moeten zij uw adviezen niet langer volgen?

Lachend: „Natuurlijk moet je ook míj niet op mijn woord geloven. Nu hoeven niet alle experts te verdwijnen, maar ze moeten niet langer onaanraakbaar op een voetstuk worden geplaatst. Je ziet daarom grote technologiebedrijven zoals Google en Siemens vaker een beroep doen op lekenexpertise. Mijn kennis verschilt er echter van de hunne, omdat ze minder anekdotisch is en ik bied wetenschappelijke inzichten aan.”

Waarom is voldoende nachtrust beslissend voor een goed besluit?

„Telkens als ik in een zaal vol werknemers zeg dat voldoende slaap belangrijk is word ik erop aangesproken. De meeste managers zullen een beetje macho doen en ontkennen dat zij veel slaap nodig hebben. Maar laatst stond een man op, die vroeger het hoofd was van de Britse geheime dienst. Hij vertelde dat telkens als er een crisis uitbrak, van gijzeling tot terrorismedreiging, een paar mensen uit de top direct het bevel kregen om te gaan slapen totdat zij moesten aantreden. Voor belangrijke beslissingen moet je kunnen rekenen op iemand die helder een beslissing kan nemen. Een tekort aan slaap heeft dezelfde effecten als dronken zijn.”

Waar moeten managers en politici de tijd vandaan halen in een samenleving waarin snelheid cruciaal is?

„Beslissen vergt tijd, maar als je niet voldoende afstand houdt, dan volgen er fouten. Artsen die op de spoedafdeling van een spoedafdelingen werkten, vertelden me allemaal dat ze in één oogopslag belangrijke beslissingen moeten nemen en dus geen tijd hebben om na te denken. Maar de artsen die nadien nog reflecteren over hun beslissingen, maken minder vaak foute inschattingen. Overmoedige artsen maken vaker fouten.”

Met uw eerste boek De Stille Overname werd u haast het gezicht van de protestbeweging tegen globalisering. Toch blijft u het kapitalisme nog steeds het beste systeem vinden. Is dat niet tegenstrijdig?

„Kapitalisme heeft ons veel vooruitgang opgeleverd. Het mechanisme van de vrije markt biedt vaak een efficiënt antwoord op economische problemen. Het is ook verkeerd om te denken dat er maar één soort van kapitalisme bestaat. De Angelsaksische variant contrasteert met het Scandinavische model. Ik ben voor de variant die limieten heeft, gebaseerd is op samenwerking en niet enkel teert op het verlangen naar luxe.”