We doden onszelf met onze eigen gedachten

Comédienne Ruby Wax schreef een boek over moderne gekte, de werking van de hersenen en mindfulness: Tem je geest. Ze heeft het liever niet over haar eigen depressie. „Laten we het daar niet meer over hebben, want daar gaat het boek niet over.”

Tekst Ellen de Bruin , foto Andreas Terlaak

Gezondheid

„Vandaag gaat het goed met me, dank je. Gisteren was ik ziek, ik had een virus, ik voelde me alsof iemand me op mijn hoofd had geslagen. Misschien griep, maar raar, anders. Niet dat je de hele tijd zit te niezen, zoals wanneer je jong bent. Maar nu voel ik me beter.”

Depressie

„Oh, bedoel je dat. Ik heb nu geen depressie. Mijn nieuwe boek, Sane New World [vertaald als Tem je geest], gáát niet over depressie. Ik weet niet hoe ze het gemarket hebben; hebben ze soms gezegd dat het over depressie gaat? Iedereen zegt dat tegen me, ik weet niet waar het vandaan komt. Nee, het gaat ook niet over psychische ziekten! In het begin zeg ik duidelijk: 1 op de 4 mensen is mentaal ontrafeld, maar dit boek is voor 4 op de 4 mensen, dit is voor iedereen. Er zitten 25 pagina’s in voor de gekke gekken, maar de rest is voor de normale gekken. En het deel van het boek over de hersenen gaat niet over zieke hersenen. In het tv-programma College Tour heb ik over mijn depressie gesproken omdat ze ernaar vroegen, maar volgens mij heb ik ook daar gezegd dat mijn boek er niet over gaat. Dit moet echt stoppen. Tenzij het boek beter verkoopt als mensen denken dat het over depressie gaat.”

Medicijnen

„Ik ben ziek geweest, maar nu ben ik niet ziek. Ik had het zeven jaar geleden, en nu af en toe nog een beetje – er is een reden dat ik medicijnen slik en aan mindfulness doe. Ik slik lamotrigine en sertraline. Of ik dat de rest van mijn leven moet slikken? Dat is alsof je aan iemand met diabetes vraagt hoelang hij nog insuline gaat gebruiken.”

Domme vragen

„Mijn man heeft mij weleens teruggereden uit de kliniek om een interview te doen met iemand die depressief was. Het was maar een interview van een half uur, maar het was heel moeilijk, ik zat te trillen, en de depressieve persoon kon zien dat het niet goed met me ging. Maar hij hield zijn mond. Ik ook, want ik wilde niet ontslagen worden. Voor een half uur kon ik het wel verbergen. Iedereen in het instituut zei tegen me: ‘je lijkt wel gek’ – wat een enorm compliment is als het van deze mensen komt. Als ze beter worden, hebben de mensen daar zo’n goed gevoel voor humor. En ze begrijpen het. Ze stellen geen vragen als: gaat het bij depressie om bedroefdheid? Dat je moet zeggen: het gaat erom dat je je een blok cement voelt, je bent buiten bewustzijn, je kunt je niet bewegen. O, vragen mensen dan, en ga je naar je werk? Ik bedoel: kijk dan gewoon! Depressie is als je niet kunt beslissen: zal ik een manicure nemen of van een rots afspringen? Maar laten we het niet meer over depressie hebben, want daar gaat het boek niet over.”

Schoenen kopen

„Ik gebruik het voorbeeld van schoenen kopen in mijn boek om uit te leggen hoe dopamine werkt. Je krijgt een stoot dopamine, en dan gaat het niet meer om het vinden van goede schoenen, maar om de jacht zelf. De jacht windt ons op. Dus zodra ik een Jimmy Choo-schoen heb gevonden, ga ik op zoek naar andere schoenrijke omgevingen. En als ik dan ook maar een Jimmy Choo-schoen ruik, ben ik zo geprimed dat ik iemands been eraf zou knagen om die te krijgen.”

Moderne wereld

„We zijn niet toegerust voor de 21ste eeuw. We zijn voorbereid op gevaar, om ertegen te vechten en dan weer terug te keren naar onze normale toestand. Maar als we gevaar zien op tv weet ons lichaam niet of het zich vlak achter ons bevindt of aan de andere kant van de wereld. Dus we zijn voortdurend in een alarmtoestand, die cortisolpomp gaat nooit uit. Uiteindelijk raak je daardoor opgebrand. Volgens de statistieken overlijden we in 2020 voornamelijk aan stress. Hartaanvallen, diabetes, zelfmoord... In het Westen doden we onszelf met onze eigen gedachten. Ik vraag in mijn show ook: heeft er iemand weleens een stemmetje in zijn hoofd dat zegt ‘wat doe ik dit geweldig en mag ik ook even opmerken hoe aantrekkelijk ik vandaag ben?’ Er zijn nog nooit handen omhoog gegaan.”

Mindfulness

„Het boek gaat over een tegengif daartegen. Je moet je eigen remsysteem ontwikkelen. Je kunt mindfulness doen, of tai chi, of cognitieve therapie... We zijn allemaal verschillend. Je kunt niet louter medicijnen nemen, je moet ook aan je gedachten werken. Want je gedachten kunnen de cortisol op gang brengen en die kan je over het randje duwen. Mindfulness werkt voor mij, maar dat betekent niet dat ik niet uitgeput raak.

„Hoe ik op mindfulness kwam? Ik heb onderzocht wat de beste resultaten opleverde wat betreft stress, het immuunsysteem, langer leven – niet alleen depressie. Mindfulness-oefeningen zijn moeilijk, maar dat zijn buikspieroefeningen ook. Het zijn een soort mentale push-ups, het gaat om discipline. Of ik het leuk vind? Kijk, ik weet nu eenmaal dat geen psychiater het voor je gaat doen. Je kunt niet naar ze toe blijven rennen, dan raakt je geld ook op. Psychiaters zijn gewoon een moederfiguur. Uiteindelijk moet je het zelf overnemen.”

Hersenwetenschap

„Reductionisten zouden zeggen: o, we zijn gewoon een verzameling chemicaliën, neuronen, genen. Maar voor mij is het een wonder. Het brein is bijna zo complex als god. Hoe is zoiets ooit ontwikkeld? Ik begrijp niet hoe mensen kunnen rondlopen zonder te willen weten hoe ze functioneren. Toen ik 18 was, werden we allemaal stoned en vroegen we ‘wie ben ik?’ – en daarna zijn we het vergeten! En nu wéten ze wie je bent!”

Categorieën

„Ik vind het fijn om te weten dat we dat allemaal gemeen hebben. Dan weet ik ook dat als mensen me zien, dat ze niet noodzakelijkerwijs op mij reageren, maar misschien op iemand aan wie ik hen doe denken. Want zo zijn we allemaal. Ik moet zelf ook over andere mensen bedenken: ze zijn niet wie ik denk dat ze zijn. Ik kan jou in de categorie lang en blond stoppen, en dan heb ik meteen al allemaal ideeën over je. Ik moet me er bewust van zijn dat ik dat niet doe. Of misschien lijk ik voor jou op een muisachtig donkerharig vrouwtje en dan denk jij: oh, ze is net als alle andere Amerikanen. En dan schrijf je dat misschien wel op.”

Management workshops

„Ik werk ook voor bedrijven, misschien twee of drie keer per maand. Ze willen weten wat er gebeurt als je gestresst bent en hoe je daarmee om moet gaan. Ik weet dat en ik kan het grappig vertellen. Ik wakker ook hun interesse in mindfulness aan, zodat ze een trainer kunnen zoeken. Zelf ben ik daar nu ook voor gekwalificeerd, maar dat was ik er niet mee van plan. Ik heb ze op de mindfulness opleiding in Oxford verteld dat ik het wilde gebruiken voor in voorstellingen, en ik ben afgestudeerd op een voorstelling.”

Kaapstad

„Ik kwam daar voor het eerst omdat ik reisverhalen schrijf voor de Britse krant The Independent, maar ik heb er nu een huisje. Eind oktober was ik er omdat mijn boek daar net is uitgekomen. Ik zou er best weer met haaien willen duiken, zoals voor dat tv-programma dat ik in mijn boek beschrijf. Ik houd sowieso van duiken, het landschap onder water is zo prachtig. Het is als Manhattan op lsd, als een psychedelische storm. Alle kleuren komen voor en het is zo stil.”

Ruby Wax: Tem je geest: gids voor geestelijk welzijn, Uniboek / Het Spectrum, 288 blz. € 19,99