Waargebeurde verhalen gebouwd op drijfzand

Slachtofferverhalen zijn populair. Maria Genova legt zich toe op dit genre en schrijft bestsellers over seksueel misbruik en slachtoffers van loverboys, zoals Het Duivelskind en Vrouwen te koop. Maar hoe controleert zij of de verhalen in haar boeken ook echt gebeurd zijn?

Illustratie Sebe Emmelot

Angel wordt van haar vierde tot haar vijfentwintigste misbruikt en mishandeld door haar vader, moeder en opa. Hulpverleningsinstanties grijpen niet of nauwelijks in. Het verhaal van Angel is gruwelijk. Maar is het ook waar?

Angel van der Vecht (pseudoniem) schreef samen met schrijfster/journaliste Maria Genova een boek over haar leven. Het Duivelskind is nadrukkelijk gebracht als ‘waargebeurd verhaal’ en stond kort na verschijning in de bestsellerlijst. Inmiddels is er een zesde druk.

Genova (40) heeft zich de afgelopen jaren toegelegd op dit slachtoffersgenre. Ze is zeer bedreven in de persoonlijke marketing van haar werk: via trailers en door haar boeken op Twitter te promoten bij haar 16.000 volgers. Zij was met Angel (43) te zien bij Hart van Nederland en te horen bij Dit is de dag. Bovendien voert ze actie voor de verbetering van de positie van slachtoffers van loverboys en vrouwenhandel en brengt ze haar boeken onder de aandacht van politici. De media hebben Genova in de kaartenbak staan als specialist op het gebied van slachtoffers, waar ze ook lezingen met een activistisch karakter over geeft.

‘Waargebeurde’ slachtofferverhalen die door verzinsels hun geloofwaardigheid verliezen, zijn een klap in het gezicht van werkelijke slachtoffers. Hulpverleners, politie, advocaten, officieren van justitie en rechters weten uit ervaring dat (vermeende) slachtoffers hun verhalen soms aandikken of geheel verzinnen: om aandacht te krijgen, uit geldzucht, om een ander een hak te zetten of door een psychische stoornis. Om onaangename verrassingen te voorkomen kiezen sommige uitgevers ervoor om een slachtofferverhaal te laten optekenen door een journalist die een en ander kan toetsen.

Hoe heeft Genova de waarheidsgetrouwheid van Angels heftige verhaal gecontroleerd? Genova geeft zelf geen inzicht in haar werkwijze, maar laat desgevraagd weten dat zij „uiteraard” niet met de ouders heeft gesproken. „Want die hebben altijd alles ontkend, dus waarom zullen ze nu opeens wel spijt betuigen? Met heel veel andere personen heb ik wel gesproken. Ik geloof Angel voor 100 procent, omdat ik haar verhaal op alle mogelijke manieren gecheckt heb.” Welke personen zij heeft gesproken wil Genova niet zeggen.

Angel zelf wil wel enkele bronnen noemen die haar verhaal zouden kunnen staven. Ze geeft de naam van haar oude mavo en de naam van de instelling voor misbruikte meisjes waar zij anderhalf jaar heeft gezeten.

De directeur van Angels mavo bevestigt dat hij Genova gesproken heeft. In de herfstvakantie van 1985 komt Angel korte tijd bij hem wonen nadat ze van huis was weggelopen. „Ze had een aantal klachten: sliep slecht, dwaalde ’s nachts door het huis en was ook steeds ongesteld. En ze dissocieerde: ze wist ’s ochtends niet meer dat ze door het huis had lopen spoken. Ik vroeg haar of er sprake van incest was, maar daar heeft ze mij nooit antwoord op gegeven. Wij hebben de Kinderbescherming ingeschakeld en die onderschreef mijn vermoedens over misbruik, maar kon daar geen harde bewijzen voor vinden.” Over de rest van Angels geschiedenis zegt de directeur niets te weten. Genova heeft niet gesproken met de voormalig directrice van het internaat voor misbruikte meisjes waar Angel van november 1987 tot mei 1989 verbleef nadat ze van huis was weggevlucht omdat haar vader een poging zou hebben gedaan om haar te vermoorden. Deze episode wordt uitgebreid beschreven in Het duivelskind. De directrice hoort voor het eerst over het boek, maar weet meteen over wie het gaat. „Angel was een heel vreemd meisje, een beschadigd kind, dat ik niet snel vergeet omdat het elke keer weer over haar ging in de teambespreking. We wisten niet wat we met haar aan moesten. We hebben geprobeerd om de ouders te betrekken bij de behandeling, maar die wilden dat niet zolang ze bij ons zat. Ze ontkenden alles. De moeder vroeg zich af: wat hebben we verkeerd gedaan? Ik vond die moeder geloofwaardig klinken, maar dat zeg ik op intuïtie, ik ben niet helderziend. De vader was onpeilbaar. Angel heeft uiteindelijk in 1988 met onze hulp aangifte gedaan tegen de ouders, toen die nergens aan wilden meewerken.”

Zonder geld op straat gezet

Na lezing van het boek belt de directrice terug. Ze heeft intussen ook met drie toenmalige begeleiders gesproken, met wie Genova evenmin contact heeft gehad. „In het boek staat dat ze op haar negentiende zonder geld en alleen een koffer met kleren door ons op straat is gezet, maar dat is niet waar. Het is ook niet waar dat wij haar door niets te regelen weer in de armen van haar ouders hebben gedreven. Ze heeft al vanuit het internaat uit zichzelf het contact weer hersteld met haar ouders.”

In 1989 is er een televisiedocumentaire over de instelling gemaakt. Daarin vertelt Angel hoe ze zich voorbereidt op haar vertrek met hulp van de instelling. Ook vertelt Angel daarin over het herstel van het contact met haar ouders voorjaar 1989, nadat ze in juni 1988 nog aangifte tegen haar vader had gedaan wegens seksueel misbruik. Justitie seponeerde beide aangiften.

Ook andere verhalen die Angel door de jaren heen heeft verteld op internet roepen vragen op. Op haar website schreef Angel recentelijk dat de aangifte uit 1995 veel minder gruwelijke feiten bevat dan het boek omdat ze allerlei zaken toen nog niet durfde te vertellen. Het boek zou het eindpunt zijn van een langzame ‘coming out’. Maar hoe valt dat te rijmen met een verhaal dat al in 2004 op haar website heeft gestaan, terug te halen met de Wayback Machine, een zoekmachine die oude webpagina’s kan terugvinden?

Dat verhaal heeft zij eerder, in september 2002, geplaatst op de website van de Stichting Lotgenoten Incest Slachtoffers. Hier is de verkrachtende opa leider van een soort satanssekte. „Wel moest ik regelmatig mee naar een kleine groep mensen met opa aan het hoofd die me leerde dat God het kwade vertegenwoordigde en Satan al het goede. Op mijn 8ste werd ik door mijn vader naar mijn opa gebracht en achtergelaten. Daar werd ik voor het eerst van mijn leven verkracht, volgens opa omdat het nodig was. Zo bleef ik zuiver en puur en werd al het kwade uit me gedreven.” Op de website www.fragilewing.com noemde Angel zichzelf ruim tien jaar geleden „overlever van ritueel misbruik”.

In een versie op Angels site uit 2010, die naar boven komt met de Wayback Machine, is het begin van het verhaal uit 2002 gehandhaafd, maar de satanische opa is veranderd in een drankzuchtige verkrachter die Angel ook nog eens voor geld aanbiedt aan bekenden om bier te kunnen kopen.

Hoe kijkt de naaste familie van Angel aan tegen de ernstige beschuldigingen over Angels ouders en haar opa van vaderskant? Voor een via het telefoonboek opgespoorde oom van Angel is de verschijning van het boek nieuw. Hij barst in hoongelach uit als hij hoort dat zijn vader en broer worden beschuldigd van incest. „Oh, wat een zwets! Ik steek mijn hand voor ze in het vuur. Hoe heet dat boek? Ik ga mijn zus bellen.”

Zijn zus belt diezelfde middag nog terug en vraagt of er geen sprake is van een persoonsverwisseling. „Wij zijn ontzettend geschrokken, zeker van dat verhaal over onze vader. Voor hem durf ik in het vuur te springen. Het is uit de duim gezogen. Ik weet dat Angel een tijdje weggeweest is van thuis want dat ging niet heel erg goed. Maar er is naderhand uitgekomen dat ze alles had gelogen over mijn broer en zijn vrouw. Het ergste vind ik dat ik mijn broer hier nu over moet inlichten. Hij is pas zijn vrouw verloren. Ik sta hier gewoon te bibberen.”

Het Duivelskind is niet het enige waargebeurde verhaal dat Genova schreef. In 2011 publiceerde ze het boek Vrouwen te koop. Loverboys, stalkers en seksslavinnen. Ze schrijft: „Ik heb alle verhalen in dit boek zo veel mogelijk geprobeerd te checken. Uiteraard was dat niet altijd mogelijk, maar ik heb geen reden om mijn bronnen niet te vertrouwen.”

Veel van de verhalen zijn oncontroleerbaar omdat Genova alles heeft geanonimiseerd. Maar soms zijn er aanknopingspunten om een casus te checken aan de hand van openbare documenten. Bij een strafzaak tegen een loverboy is Genova aanwezig bij een van de zittingen, maar omdat ze de slotzitting niet kan bijwonen tekent ze de uitspraak op uit de mond van aangeefster ‘Anouk’. De verdachte zou zijn vrijgesproken, terwijl Genova ervan overtuigd was dat hij zou worden veroordeeld.

Uit het in januari 2010 op Rechtspraak.nl gepubliceerde vonnis blijkt dat de verdachte niet is vrijgesproken. De zaak is niet-ontvankelijk verklaard omdat de verklaringen van Anouk en een andere aangeefster volgens de rechtbank onbetrouwbaar waren door ondeugdelijke verhoormethodes van de politie. Genova citeert in het boek uit één zo’n verklaring van Anouk en meldt niets over problemen met politieverhoren.

Pooiernetwerk

Over een andere strafzaak krijgt Genova een e-mail van ‘Eva’. Deze vrouw zegt dat zij vanaf haar dertiende gedwongen in de prostitutie heeft gezeten en na het lezen van Genova’s boek Man is stoer, vrouw is hoer aangifte besloot te doen bij de politie. Dat leidde volgens Genova tot het oprollen van een groot pooiernetwerk waarbij de hoofddader 12,5 jaar cel kreeg met tbs, onder meer omdat hij een vriendin van Eva had vermoord met een overdosis drugs. Twee pooiers waren vrijgelaten wegens gebrek aan bewijs en twee anderen kregen celstraffen in België.

Genova interviewde Eva. Zij kreeg een gruwelijk verhaal te horen over de hoer spelen onder schooltijd, bedreigingen van haar ouders en achtervolgingen door pooiers die haar zelfs wisten te vinden in een psychiatrische inrichting waarin ze uiteindelijk belandde. In het vervolg van het boek duikt Eva nog een paar keer op. Ze is op de vlucht geslagen voor haar pooiers en belandt via Frankrijk in Australië.

Een loverboyzaak uit de periode 2010/2011 waarbij een straf is opgelegd van 12,5 jaar met tbs blijkt niet te vinden. Het lukt wel om ‘Eva’ op te sporen: Genova staat tussen haar vrienden op Facebook en bij haar twitteraccount staat dat ze is geïnteresseerd in het onderwerp ‘mensenhandel’. Per e-mail bevestigt ze dat ze de Eva uit het boek van Genova is.

Eva erkent in haar verhaal dingen te hebben aangedikt. „Er is nooit een rechtszaak geweest, en ook geen contact met de politie. Ik ben op mijn zestiende verkracht en kon dit niet verwerken. Ik heb wel echt anorexia gehad en ben opgenomen geweest en een maand in een opvangvoorziening gezeten waar ik hun heel kort heb gezien. Dit lijkt me duidelijk genoeg dat er niks klopt bijna.”

Genova zegt in een reactie dat haar niets te verwijten valt. „Ik kan het nog steeds niet bevatten dat ze dat op zo’n uitgekiende manier gedaan heeft en zonder een greintje twijfel. Want dit was juist de reden dat ik haar geloofde: dat ze ook heel kritische vragen zonder enige twijfel in haar stem beantwoordde, dat ze niet in mijn strikvragen trapte en dat ze drie maanden later en nog veel later nog steeds precies hetzelfde vertelde.”