Kosmografieverduistering

Maan boven de aarde, gefotografeerd door de Russische weersatelliet Elektro-L. Linksonder de Rode Zee. Foto NPO Lavochkin

Mevrouw E. de B. ging naar Zuid-Afrika om te kijken of de maan daar, zoals geregeld beweerd wordt, ondersteboven aan de hemel staat. En passant zou ze een blik werpen op het grootwild dat er zo welig tiert, de olifant, de zuidkaper, de poesjmipoeljoe en niet te vergeten de bokmakierie. Het wild werd een succes, maar de maan kwam niet tevoorschijn. ,,Wij zaten achter de bergen, of de maan zat erachter, we begrepen er niets van”, schrijft ze. ,,Ook was het zwaar bewolkt en regende het pijpenstelen. De bokmakierie had er in zijn hol geen last van maar voor de zuidkaper was het geen lolletje.” En nu weet ze het nog niet.

Juffrouw Y.C. werkt voor de FAO in Kaïro. Zij extraheert er volumineuze Afrikaanse rapporten over de kwaliteit en kwantiteit van Afrikaans voedsel. Elke ochtend telt ze de nieuwe kogelgaten in haar kantoor, elke middag krijgt ze van de VN-veiligheidsdienst te horen waar de meeste onrust dreigt in de miljoenenstad. Maar deze week zat er een vreemde waarschuwing tussen: er werd ook een zoneclips verwacht en FAO-medewerkers werd op het hart gedrukt de eclips niet met onbeschermde ogen aan te zien. Blijvende netvliesschade zou anders het gevolg zijn. ,,Wat voor oogbescherming gebruiken jullie in Amsterdam”, wilde Y. weten. Maar hier wás geen eclips.

En mevrouw C.B. te A., vaste inspiratiebron van deze rubriek, zit met een nieuwe moeilijkheid. Zij is geboren in Jakarta (lang, heel lang na het strijken van de Hollandse driekleur) en verkeert opeens in onzekerheid over haar sterrenbeeld. ,,Als je in Nederland op 9 november jarig bent”, schrijft ze, ,,dan ben je een Schorpioen, maar geldt dat ook voor mensen die in Zuidoost-Azië geboren zijn? Soms heb ik het gevoel dat mijn horoscoop niet klopt.”

Zo ging het afgelopen week en dan zwijgen we nog over de verbazing die ontstond toen Neêrlands Tweede Ruimtevaarder in een tv-programma bekend maakte dat er in de ruimte geen geluid heerst. ,,Dus als je een microfoon uit je ruimtestation stak hoorde je niets”, begrepen de presentatoren. Er zijn wél radiogolven, suste de Ruimtevaarder.

Er zijn tijden geweest waarin Nederlandse scholieren met straffe hand kosmografie onderwezen kregen en astrologie met even straffe hand bestreden werd. Lees in het KB-krantenarchief hoe planeetlezers en horoscooptrekkers van kermissen werden gesmeten. Samen met het vaste zootje waarzeggers, handlezers, kwakzalvers en rijfelaars.

Maar de planeetlezers hebben gewonnen, het vak kosmografie is geschrapt en zoetjesaan vertroebelt de blik op ons zonnestelsel. Toch steekt dat niet al te ingewikkeld in elkaar. Bolletjes van verschillende grootte draaien min of meer in hetzelfde vlak en allemaal in dezelfde richting om de zon. De maan staat dichterbij dan de zon want ze kan voor de zon langs schuiven, ja ze staat zelfs zo dichtbij dat ze vanaf verschillende plaatsen op aarde onder een andere hoek gezien wordt. Daarom ook treden zonsverduisteringen altijd slechts lokaal op. Dat de zon anderzijds heel ver weg moet staan werd voor het eerst afgeleid uit de manier waarop de maan door de zon verlicht werd. Een zon die dichtbij staat had dat anders gedaan dan een verre zon bedachten Grieken al lang voor Christus geboren werd. Waarschijnlijk waren de Portugezen de eerste Europeanen die rond 1490 zagen dat de maan in Zuid-Afrika ondersteboven staat. De zon staat er ook ondersteboven, maar dat zie je niet.

Dit zijn zo van die weetjes die in de kosmografieles ter sprake kwamen. Het vak was op verschillende niveaus van ingewikkeldheid te onderwijzen want er zijn kleine onregelmatigheden die de zaak toch compliceren. De planeten bewegen niet in cirkels maar in ellipsen en doen dat met wisselende snelheid. De maan beweegt nét niet precies in hetzelfde vlak rond de aarde als de aarde om de zon. De aarde is een beetje afgeplat. En nog wel meer.

Lastig is dat de virtuele as waarom de aarde draait geen vaste stand heeft in de ruimte maar langzaam wentelt. De aarde tolt zoals een tol op vaste ondergrond tollen kan. Het gevolg is dat de zon op het moment dat de zomer begint tegenwoordig tussen ander sterren staat dan een paar eeuwen geleden. Het gaat tamelijk snel: de verschuiving bedraagt per 72 jaar ongeveer een graad, dat is twee maanschijven naast elkaar (want de schijnbare diameter van de maan is 0,5 graad.) Men heeft het allemaal keurig in de perfecte kalendertelling verwerkt maar dat kon niet voorkomen dat de zon tegenwoordig op midzomerdag in een totaal ander sterrenbeeld staat ( een westelijk hoek van de Tweelingen) dan vlak voor Christus’ geboorte toen het een westelijk rand van de Kreeft was.

De hele gang van zaken wordt meestal samengebracht onder de titel ‘verschuiving van het lentepunt’, want meer nog dan op het zomerpunt oriënteren astrologen, en trouwens ook astronomen, zich op het lentepunt. Dat is het punt tussen de sterren waar de zon staat als rond 21 maart de lente begint. Het lentepunt lag vroeger in de Ram, maar inmiddels al in de Vissen, en als het binnenkort naar de Waterman verhuist breekt het tijdperk van Aquarius aan. De horoscooptrekkers verwachten er veel van.

Vanuit Indonesië wordt de zon natuurlijk niet tussen andere sterren gezien dan vanuit Nederland. Het probleem is meer dat de gelovigen die denken dat ze een ‘Schorpioen’ zijn omdat ze tussen 23 oktober en 21 november geboren werden in werkelijkheid een ‘Weegschaal’ zijn. In Jakarta net zo goed als in Amsterdam.