Dat met die bootjes hebben we nu wel gezien Hoe Greenpeace en de media elkaar weer vinden

De arrestatie van activisten in Rusland heeft de milieuorganisatie weer op de kaart gezet Al zo’n dertig persoonlijke brieven hebben ‘EXCLUSIEF’ de media gehaald

De ‘Arctic 30’. Van links naar rechts, van boven naar beneden: Iain Rogers (37 jaar, Verenigd Koninkrijk),Sini Saarela (31, Finland),Mannes Ubels (42, Nederland),Roman Dolgov (44, Rusland),Alexandre Paul (36, Canada),Faiza Oulahsen (26, Nederland),Cristian D'Alessandro (32, Italië),Colin Russell (59, Australië),Ekaterina Zaspa (37, Rusland),Frank Hewetson (45, Verenigd Koninkrijk),Gizem Akhan (24, Turkije),Anthony Perrett (32, Verenigd Koninkrijk),David Haussmann (49, Nieuw-Zeeland)Phil Ball (42, Verenigd Koninkrijk),Paul Ruzycki (48, Canada),Fransesco Pisanu (38, Frankrijk),Marco Weber (28, Zwitserland),Kieron Bryan (29, Verenigd Koninkrijk),Anne Mie Roer Jensen (26, Denemarken),Jonathan David Beauchamp (51, Nieuw-Zeeland),Denis Sinyakov (36, Rusland)Andrey Allakhverdov (50, Rusland),Ruslan Yakushev (33, Oekraïne),Peter Henry Willcox (60, Verenigde Staten),Dimitri Litvinov (51, Zweden),Tomasz Dziemianczuk (36, Polen),Camilla Speziale (21, Argentinië),Miguel Hernan Perez Orsi (40, Argentinië),Ana Paula Alminhana Maciel (31, Brazilië),Alexandra Harris (27, Verenigd Koninkrijk).

Verslaggevers

Greenpeace heeft weer een gezicht. Het is geen zeehond, maar wel bijna net zo aaibaar. Vanaf billboards op stations kijkt ze treinreizigers recht in de ogen. Van achter tralies. Faiza Oulahsen (26) is een van de dertig bemanningsleden van de Arctic Sunrise die in een Russische cel zitten. Talkshows staan al voor haar in de rij. En met haar staat ook Greenpeace plotseling weer volop in de belangstelling.

Hoe anders was dat een jaar geleden.

Vorig jaar, rond dezelfde tijd als nu, voer de Arctic Sunrise óók naar de Petsjora Zee. Activisten, onder wie de directeur van Greenpeace International, beklommen toen ook het Russische olieboorplatform Prirazlomnaja. Ze werden natgespoten, de kustwacht kwam er bij, en na een paar dagen discussie trokken ze zich terug. Nederlandse media besteedden er nauwelijks aandacht aan.

Op de Petsjora Zee werd het probleem zichtbaar waar Greenpeace al jaren mee kampt. Journalisten denken: dat met die bootjes, dat hebben we wel gezien. En met de media-aandacht nam ook het aantal donateurs af. Had de organisatie in de jaren negentig nog ruim 800.000 donateurs, inmiddels is dat bijna gehalveerd. Cynisch gezegd: deze ruzie met de Russen is precies wat Greenpeace nodig had. Elke week zijn er nieuwe mediamomenten. Dit weekend is koning Willem-Alexander in Rusland, en dus is er de hoop dat híj iets voor de bemanningsleden kan doen. Kranten publiceren brieven van gevangengenomen bemanningsleden. Wereldwijd stuurden bijna twee miljoen mensen protestbrieven naar de Russische ambassade. En Greenpeace trekt met een kooi door Nederland: sympathisanten kunnen zich net als Faiza Oulahsen achter de tralies laten fotograferen.

Wat betekent deze zaak voor Greenpeace?

Om die vraag te beantwoorden moet je eerst een andere stellen: hoe stond de milieuorganisatie er eigenlijk voor? En hoe probeerde die zich in de loop der jaren aan te passen aan nieuwe omstandigheden?

De detentie van de dertig bemanningsleden maakt bij hun collega’s van alles los, vertelt Sylvia Borren, directeur van Greenpeace Nederland. Hoop, wanhoop, spanning, creativiteit. Want behalve om collega’s gaat het ook om vrienden. Van de honderd fte’s die Greenpeace Nederland heeft, zitten er nu 75 op de zaak, schat ze. „Voor 2014 heb ik twee beleidsplannen. Eén voor als ze vrij zijn, en één voor als ze nog vastzitten.”

Nog nooit was de aandacht voor Greenpeace zo groot, zegt Borren. Al is het niet voor het eerst dat de organisatie in een mediastorm belandt. De zaak van The Arctic 30, zoals Greenpeace ze noemt – een naam die associaties oproept met de onschuldig veroordeelde Birmingham Six of Guilford Four – verdient nu al een plek in de top 3 van bepalende momenten in de geschiedenis van de milieuorganisatie.

De bomaanslag op de Rainbow Warrior

Op 10 juli 1985 ligt de Rainbow Warrior, het protestschip van Greenpeace, in de haven van Auckland, Nieuw-Zeeland. Doel van de reis is het atol Moruroa, waar Frankrijk kernproeven doet. Kort voor middernacht ontploft een bom. De bemanning kan zich in eerste instantie in veiligheid brengen. Maar dan gaat een tweede bom af. Fotograaf Fernando Pereira, een Nederlander van Portugese afkomst, wordt gedood. De aanslag blijkt het werk van Franse geheim agenten.

De aanslag op de Rainbow Warrior bracht een schok teweeg binnen Greenpeace. Fernando Pereira is nog steeds de enige Greenpeacemedewerker die bij een actie om het leven kwam. „We verloren onze naïveteit”, zegt Sylvia Borren. „We hebben geleerd dat er krachten en machten zijn die keihard terugslaan als je te dichtbij komt.”

Maar er was ook goed nieuws. Na de aanslag kwam er van alle kanten steun. Mensen brachten emmertjes met geld naar de haven van Auckland, vertelt Borren. In Nederland organiseerde Veronica een twaalf uur durende benefietuitzending: ‘Help mee. Houd Greenpeace op zee’. Het aantal donateurs nam toe.

De organisatie groeide en werd professioneler. Greenpeace kreeg vanzelfsprekend sympathie en werd het onderwerp van heel wat schoolspreekbeurten. Greenpeace werd van iedereen. Maar niet iedereen was daar blij mee. Onder activisten van het eerste uur ontstond ook wel discussie: werd de organisatie niet té groot?

De blunder met de Brent Spar

Op 30 april 1995 bezetten actievoerders van Greenpeace het olieopslagplatform Brent Spar in de Noordzee. Shell, de eigenaar van het platform, wil het laten afzinken in de Atlantische Oceaan omdat het overbodig is geworden. Greenpeace roept op tot een boycot tegen Shell en stelt dat er nog 5.000 ton ruwe olie in het platform zit. Als later blijkt dat dat zwaar overschat is, biedt Greenpeace zijn excuses aan.

De Brent Spar bezorgde Greenpeace een trauma dat doorwerkt tot de dag van vandaag. Nieuwe medewerkers krijgen sinds 2007 een professioneel ogend boekje met ‘taaltips’. Onder het kopje ‘controleer, controleer, controleer’ kunnen zij lezen: „Alle teksten die Greenpreace schrijft moeten 100 procent correct zijn, qua taal én inhoud.” En: „Drukke agenda’s zijn geen reden om ongecontroleerde teksten te publiceren: we weten allemaal wat foute cijfers voor gevolgen kunnen hebben.”

„Op het moment dat je een fout maakt, wordt je hele verhaal niet meer geloofd”, zegt Annemiek Verbeek, die het ‘stijlboek’ maakte. Ze werkt zo’n twaalf jaar op en af voor Greenpeace, eerst als educatief medewerker, nu als medewerker op de communicatieafdeling – naast haar werk als freelance journalist. Ze kan de felle reacties op de ‘Brent Spar’ wel verklaren. „Het heeft natuurlijk alles te maken met het feit dat we zelf moralistisch bezig zijn. Als je zegt dat je de wereld beter wilt maken, moet je zelf ook goed zijn. Vergelijk het met een christelijk politicus. Die mag ook niet vreemdgaan.”

Shell liet het platform uiteindelijk niet afzinken. Maar donateurs liepen weg. En de gevolgen van de ‘Brent Spar’ worden nog steeds gevoeld, zegt directeur Borren. „Als we iets uitrekenen wordt nog steeds gezegd dat het niet klopt.” Daarom beroept Greenpeace zich sindsdien bij voorkeur op cijfers van onafhankelijke instituten.

De bemanning van de Arctic Sunrise

De Arctic Sunrise is een ijsbreker van Greenpeace die vaart onder Nederlandse vlag. Op 18 september van dit jaar varen twee activisten vanaf het schip met een bootje naar het Russische boorplatform Prirazlomnaja om een spandoek op te hangen. Ze vragen daarmee aandacht voor het gevaar van olieboringen rond de Noordpool. Een dag later gaan Russische grenstroepen met een helikopter aan boord van het schip en nemen de controle over. De bemanning wordt gevangen genomen en beschuldigd van hooliganisme en piraterij. Op het laatste staat een straf van maximaal vijftien jaar.

De bemanningsleden van de Arctic Sunrise wisten heel goed dat ze risico’s liepen, zegt directeur Sylvia Borren. Het animo om deel te nemen aan acties is altijd groot onder medewerkers. Ze moet ze eerder afremmen dan aanmoedigen. Dat betekent dat ze vooraf indringende vragen stelt om hen op de risico’s te wijzen.

Dat actievoeren, dat is wat Greenpeace nog altijd onderscheidt van de meeste andere milieu-organisaties: geweldloos, maar vaak op, of net over de grens van wat wettelijk is toegestaan. Alle nieuwe medewerkers krijgen een tweedaagse basistraining actievoeren. Ze leren er bijvoorbeeld hoe je je kunt verzetten tegen een arrestatie zonder geweld te gebruiken.

Greenpeace is in veertig jaar weinig veranderd. Het is de wereld eromheen die veranderd is. De milieuproblematiek is abstracter geworden en daardoor moeilijker uit te leggen. Om aandacht te vragen voor de gevaren van klimaatverandering of ontbossing, zijn meer woorden nodig dan ‘red de walvis’ of ‘stop het dood knuppelen van de zeehonden’.

Greenpeace kampt met dezelfde problemen als politieke partijen, vakbonden, omroepen. Dat wil zeggen: een krimpende markt en concurrenten die hetzelfde proberen. Aanhangers zijn minder trouw en sneller verveeld. Zap.

Sympathie is niet meer vanzelfsprekend. Bij de Tweede Kamer ligt een plan waardoor Greenpeace moet vrezen voor de ‘ANBI-status’ – die maakt dat je donaties kunt aftrekken voor de belasting. En journalisten reageren tegenwoordig nogal eens verveeld op de aankondiging van weer een actie. „Bel ons maar als je een keer géén actie voert, krijgen we soms te horen”, zegt Sylvia Borren.

En dat terwijl publiciteit voor Greenpeace nog steeds van levensbelang is. „Daar zijn ze zich zeer van bewust”, zegt Hein-Anton van der Heijden, die aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek doet naar de milieubeweging. „In het verleden bliezen ze wel eens acties af als er te weinig journalisten op af kwamen.”

Sander van Egmond, in de jaren negentig campagneleider voor Greenpeace en nu onderzoeker aan de Universiteit Utrecht, bevestigt dat media-aandacht belangrijk is voor het overbrengen van de boodschap. „Bij een campagne zoek je dynamiek. Als er geen reactie komt, dan werkt het niet. Als je ergens met een spandoek staat, en je tegenstander komt een kopje thee brengen, dan is de actie mislukt. Maar hoe de Russen nu reageren, is buitensporig.”

Greenpeace hield natuurlijk rekening met verschillende scenario’s, vertelt directeur Sylvia Borren. Er wordt nu gewerkt „langs zeven verschillende lijnen”, zegt ze. Voor de schermen, achter de schermen. Greenpeace is tegenwoordig ook heel actief op sociale media. Als iemand twittert dat hij in de trein tegenover twee meisjes zit, die het hebben over de posteractie voor Faiza („Ze zit echt niet voor niks vast, ga niet sms-uh”) reageert er snel iemand van Greenpeace: „Tss, ik neem aan dat je ze je meest afkeurende blik hebt gegeven.”

Niemand weet hoe het zal aflopen. Wel zeker is dat deze situatie één ding gemeen heeft met die na de aanslag op de Rainbow Warrior: slecht nieuws is ook goed nieuws. „Het klopt dat er toen een impuls was voor Greenpeace”, zegt Sylvia Borren. „Je ziet nu hetzelfde: collega’s van andere organisatie bieden hulp aan, mensen bellen spontaan op. De reacties zijn hartverwarmend.”

En het aantal donateurs gaat weer stijgen?

„Dat verwacht ik zeker, ja.”