Advocatuur lijkt boot te missen

Recht

Folkert Jensma Het systeem van ‘gratis’ rechtshulp staat op kantelen. Hoe wil de rechtsstaat toegang tot de rechter voor iedereen in stand houden?

Soms vraag je je af of de toegang tot de rechter niet te makkelijk is. Eind september verwierp de Centrale Raad van Beroep, de hoogste instantie in het sociale zekerheidsrecht, de eis van een chronische patiënt die extra geld voor een alternatieve dagbesteding wilde hebben. Zij vroeg 300 euro per maand bijzondere bijstand om in het Utrechtse café Marktzicht uit te kunnen geven.

De vrouw was naar eigen zeggen niet langer bestand tegen de confrontatie met (andere) chronisch psychiatrische patiënten in de reguliere dagopvang. De vrienden en kennissen daar pleegden namelijk nogal eens zelfmoord. Haar psychiater vertelde de rechter dat zij dagelijks „een vaste structuur en vertrouwde prikkels nodig heeft van mensen die zij kent”. De rechter wees haar eis af, niet onverwacht. Een dagbesteding en een sociaal netwerk zijn gewone kosten die je moet betalen uit de reguliere uitkering.

Was dit nu wel een zaak waar gefinancierde rechtsbijstand voor verstrekt had moeten worden? Voor de patiënte, die al twintig jaar aan een ‘schizoaffectieve stoornis’ lijdt en volledig afhankelijk van een uitkering is, was dit ongetwijfeld een serieuze kwestie. Zij en haar advocaat zullen deze zaak oprecht hebben bepleit. Extra bijstand is wettelijk een mogelijkheid voor bijzondere uitgaven. En café Marktzicht is niet gratis. Maar ik heb toch twijfels.

Vorige week was er een hoorzitting in de Kamer over de plannen om het stelsel van gefinancierde rechtsbijstand verder in te krimpen. De Orde van Advocaten rekende bezorgd voor dat de gesubsidieerde rechtsbijstand met een derde zal afnemen. Dat zou 6 miljoen Nederlanders kunnen treffen. Gehele rechtsgebieden worden straks uitgezonderd: consumentengeschillen, huurconflicten, echtscheiding op gezamenlijk verzoek (zonder kinderen). Ook gaat het uurtarief omlaag. En er komt een strengere inhoudelijke toetsing vooraf. Ruwweg verandert het systeem van toekenning van ‘ja, tenzij’ naar ‘nee, mits’.

In het Kamerzaaltje vochten die ochtend bitterheid en teleurstelling om de voorrang. Het einde van een tijdperk, de gratis sociale rechtshulp, lijkt in zicht. Het hele stelsel van de gefinancierde rechtsbijstand staat op omvallen, concludeerde ik.

De fundamentele vraag dringt zich op: hoe wil de rechtsstaat toegang tot de rechter voor de laagst betaalden in stand houden? Terwijl toegang tot de rechter een burgerrecht is, waar Nederland voor tekende.

Eerder hees de vreemdelingenadvocatuur de stormbal. Per 1 oktober zijn de vergoedingen daar teruggebracht tot een kwart van het oorspronkelijke tarief. Twee grote kantoren in Amsterdam zagen zich gedwongen hun vreemdelingenpraktijk te sluiten. De scheidende Amsterdamse deken Germ Kemper schreef dat er ‘op korte termijn’ geen enkele advocaat meer zal zijn die vreemdelingenprocedures „zal kunnen of willen aannemen”. Ook een manier om vreemdelingen weg te pesten, zo zeggen advocaten in deze branche bitter. Via de achterdeur.

De enige optimisten die ochtend waren de sprekers uit de wereld van de verzekeraars. Zij beschreven de rechtshulp door advocaten als licht verkalkt: overgereguleerd, want grotendeels in handen van beschermde advocaten. En ouderwets, want vooral volgens het advies-op-kantoor model en veel te weinig via internet toegankelijk. Laat meer aanbieders toe op de markt, bevorder digitalisering, vereenvoudig het procesrecht, organiseer meer laagdrempelige alternatieven (geschillencommissies, bemiddeling, arbitrage). Maar vooral: spreek die dogmatische advocaten nu eens tegen die al jaren beweren dat er maar één waarborg voor kwaliteit is en dat zijn de onafhankelijke advocaten zelve. Dat is al lang niet meer waar. Er zijn werkbare alternatieven.

Er is vast veel op de verzekeraars aan te merken, maar zij zagen tenminste kansen. Zij willen de markt vernieuwen, de zaken anders aanpakken en samen iets ondernemen. De advocatuur is in de ontkennende fase. Maandag gaan 150 strafadvocaten staken. Natuurlijk, als de overheid je arresteert en opsluit moet er acute hulp zijn. Ook als je die niet kan betalen. Maar laat het nou niet bij de versleten klacht dat het kabinet de ‘bijl aan de wortel’ van de rechtsstaat zet.