Omstreden bezoek koning aan Rusland. Wordt hij pion in conflict?

Willem Alexander, toen nog prins, met de Russische president Poetin tijdens het staatsbezoek dat hij met koningin Beatrix in 2001 aan Rusland bracht. Foto ANP / Ed Oudenaarden

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima reizen later vandaag af naar Moskou, waar ze vanavond een ontmoeting hebben met de Russische president Poetin. Het bezoek is omstreden door de recente diplomatieke incidenten tussen Nederland en Rusland. Kan de koning de spanningen verminderen? Vier vragen en antwoorden.

1. Waarom is het bezoek van de koning ook alweer omstreden?

De Rijksvoorlichtingsdienst had het bezoek van koning Willem-Alexander aan Rusland eind september nog maar net aangekondigd, of een reeks diplomatieke incidenten tussen Nederland en Rusland stond op het punt van beginnen. Of beter gezegd: was al begonnen, want op 19 september werd een onder Nederlandse vlag varend schip geënterd door de Russische politie. Het schip was onderweg naar de Karische Zee om te protesteren tegen boringen van de Russische staatsoliemaatschappij Rosneft in het gebied.

De activisten van Greenpeace, onder wie twee Nederlanders, werden uiteindelijk naar Moermansk gevaren en op verschillende plaatsen gevangen gehouden. Nederland stapte daarop naar het Zeerechttribunaal in Hamburg, waar de zaak tegen Rusland - in afwezigheid van de Russen - afgelopen woensdag begon. Volgens Nederland is het ingrijpen in strijd met het zeerecht dat voorschrijft dat toestemming van de ‘vlaggenstaat’ – Nederland dus – moet worden gevraagd voor optreden op een Nederlands schip. Op 22 november doet het tribunaal uitspraak.

Bekijk hier de reactie van Nederland en Greenpeace op de eerste zitting:

‘Greenpeace’ was niet het enige incident dat de verhoudingen tussen Nederland en Rusland, nota bene tijdens het feestelijke Nederland-Ruslandjaar, de afgelopen maanden op scherp zette. Een overzicht:

  • In het weekend van 5 en 6 oktober doet de politie een inval bij de Russische diplomaat Dmitri Borodin omdat buren zouden hebben geklaagd over de manier waarop hij zijn kinderen behandelde. Rusland reageert furieus op het nieuws omdat diplomaten onschendbaar zijn en niet mogen worden gearresteerd. Nederland biedt zijn excuses aan, maar zegt ook begrip te hebben voor het handelen van de politie.
  • Op 15 oktober vallen twee onbekende mannen de woning binnen van Onno Elderenbosch, de ‘tweede man’ op de Nederlandse ambassade in Moskou. Elderenbosch wordt mishandeld, vermoedelijk omdat hij homoseksueel is en Nederland Rusland kritiseerde vanwege het de penibele positie van homo’s in het land. Nederland vraagt direct om opheldering. Rusland zegt geschokt te zijn door de mishandeling en stelt een onderzoek in naar het incident.
  • Op de avond van 17 oktober wordt er ingebroken in een pand in Den Haag waar Russisch ambassadepersoneel woont. De zaak wordt door de politie beschouwd als een gewone inbraak. Minister Timmermans belt direct na de inbraak met zijn Russische collega Lavrov en laat weten de zaak te betreuren. Lavrov laat weten er van uit te gaan dat “de autoriteiten in Nederland uitputtende maatregelen nemen om de schuldigen van deze overtreding van de wet vast te stellen”.
  • Op 5 november, afgelopen dinsdag, schrijft Timmermans aan de Tweede Kamer dat homo’s in Rusland die lijden onder de antihomowet asiel kunnen krijgen in Rusland. Ook belooft Timmermans tijdens het bezoek van de koning aandacht te vragen voor de positie van homo’s in Rusland. In Rusland wordt woensdag gepikeerd op de brief gereageerd. Het conservatieve parlementslid Jelena Mizoelina zegt dat Timmermans de aandacht van de recente diplomatieke schandalen probeert af te leiden.

Bekijk hier een reactie van Timmermans op mishandeling Elderenbosch:

2. Waarom gaat het bezoek van de koning wel gewoon door?

Ondanks de torenhoge diplomatieke spanningen van de laatste maanden, reist de koning vanmiddag dus gewoon af naar Moskou. Kort na de ernstige incidenten van vorige maand, waaronder de mishandeling van diplomaat Elderenbosch in Moskou, was dat nog allerminst zeker. In de Tweede Kamer vroegen meerdere partijen zich af of de koning nog wel naar Rusland moest gaan. Coalitiepartijen VVD en PvdA waren terughoudender. De VVD wilde dat eerst alle feiten over de incidenten op tafel kwamen, de PvdA pleitte ook voor een zorgvuldige afhandeling. Nu al het ultieme middel - het afzeggen van het bezoek - inzetten, zou onverstandig zijn, vond een Kamermeerderheid.

Op 30 oktober, de dag dat de Kamer met minister Timmermans over de betrekkingen met Rusland sprak, was de toon in Den Haag gematigder. Timmermans stelde dat de gesprekken over de voorvallen “constructief” verlopen waren en dat de relatie met Rusland in een “rustiger vaarwater” was beland. Een paar dagen eerder had Timmermans al laten weten dat het Nederland-Ruslandjaar, inclusief het bezoek van de koning, zou doorgaan als gepland. De Tweede Kamer schaarde zich in meerderheid achter de opstelling van de minister.

Premier Rutte liet de afgelopen weken niet na te benadrukken dat het bij het bezoek van de koning louter om “een symbolische, ceremoniële aanwezigheid” gaat. “Een symbolische, ceremoniële aanwezigheid”, zo liet minister-president Rutte niet na te benadrukken. Poetin opende het Nederland-Rusland jaar in april in Amsterdam, Willem-Alexander sluit het jaar in november in Moskou. Niets meer, niet minder. “De koninklijke aanwezigheid is bedoeld om de langdurige vriendschappelijke betrekkingen tussen beide landen te onderstrepen”, aldus de premier.

Rutte benadrukte de afgelopen weken het ceremoniële karakter van het bezoek van de koning.

Rutte benadrukte de afgelopen weken het ceremoniële karakter van het bezoek van de koning. Foto NRC / Maarten Hartman

Van grote invloed zijn natuurlijk ook de goede handelsbetrekkingen tussen Nederland en Rusland. Met de koning reist een Nederlandse handelsmissie mee van ruim 50 bedrijven. Kortom, het is ‘business as usual’. Op de vraag of bijvoorbeeld de kwestie van de gevangen Greenpeace-activisten of de Russische opstelling tegenover homoseksuelen aanleiding zou moeten zijn geweest de reis af te lasten, antwoorden betrokkenen gisteren in NRC Handelsblad ontkennend:

“Politieke overwegingen laten we bij de overheid, als bedrijf hebben we daar geen mening over”, zegt de woordvoerder van de Gasunie. “Buitenlandse Zaken heeft de lead”, reageert Gasterra. Beide bedrijven werken nauw samen met Gazprom, het machtige energiebedrijf dat gecontroleerd wordt door de Russische staat. Grondonderzoeker Fugro laat weten „het nieuws nadrukkelijk te volgen” maar verder „terughoudend” te willen zijn.

3. Wat kan de koning doen om de spanningen te verminderen?

De koning wordt vanavond, samen met koningin Máxima, ontvangen door president Poetin. Het is niet de verwachting dat Willem-Alexander over de recente incidenten tussen Nederland en Rusland zal spreken, zegt onze diplomatiek redacteur Juurd Eijsvoogel:

“In principe spreekt de koning niet over dit soort gevoelige dingen. De Nederlandse regering zal willen voorkomen dat hij een politieke pion wordt. De koning kan het meeste bereiken door naar Rusland te gaan, door aanwezig te zijn. Niet zozeer door iets te zeggen of door op een bepaalde manier te handelen. Zijn aanwezigheid alleen al kan een dempende werking hebben op de gespannen betrekkingen.”

Rusland-kundige Marcel de Haas, verbonden aan het Russian Studies Centre van de Rijksuniversiteit Groningen is heel blij dat Willem-Alexander en Máxima naar Moskou gaan. “Hun bezoek is weliswaar een louter ceremoniële aangelegenheid, want de koning doet niet aan politiek, maar wel een belangrijke ceremoniële aangelegenheid waar Russen veel waarde aan hechten”, zei hij gisteren in NRC Handelsblad.

Poetin betreedt samen met koningin Beatrix de Hermitage en wordt op de binnenplaats toegezongen.

Poetin betreedt samen met koningin Beatrix de Hermitage en wordt op de binnenplaats toegezongen. Foto NRC / Maarten Hartman

Behalve symboliek en eerbetoon, kan het koninklijk bezoek nog meer bieden, menen sommigen. Het koningshuis heeft een zekere traditie van bemoeienis met het lot van Nederlanders in den vreemde. In 2004 bijvoorbeeld, tijdens een bezoek van koningin Beatrix en – toen nog – kroonprins Willem-Alexander aan Thailand, werden twee Nederlandse drugsmokkelaars vervroegd vrijgelaten. Misschien kunnen de twee Nederlandse Greenpeace-activisten die gevangen zitten, daarvan een beetje profiteren, zegt de Leidse kenner van de Russische geschiedenis Henk Kern.

“Koning Willem Alexander zal zich het lot van de Nederlandse gevangenen zeker aantrekken en dat wellicht bij Poetin aan de orde stellen”, zegt Kern:

“Maar daarover zullen we echter niets in de krant lezen. Daarvoor ligt de confrontatie die Nederland tegenover Rusland gekozen heeft via het gisteren begonnen Zeerechttribunaal in Hamburg veel te gevoelig. De ruimte voor de koning is daardoor beperkt. Niet voor niks zijn de Russen niet komen opdagen bij het tribunaal.”

Minister Timmermans reist overigens met de koning mee en zal morgenmiddag een ontmoeting hebben met zijn Russische collega Lavrov. Tijdens die ontmoeting komen alle incidenten tussen Nederland en Rusland van de laatste tijd uiteraard wel aan de orde.

4. Wat staat er vandaag en morgen precies op het programma?

De koning reist vanmiddag, nadat hij vanochtend zijn Belgische ambtgenoot Filip nog op de koffie heeft gehad, samen met koningin Máxima af naar Moskou, waar ze vanavond in het Kremlin worden ontvangen door Poetin. Morgenmiddag zijn de koning en koningin aanwezig bij de opening van een rondetafelbijeenkomst van Nederlandse en Russische bedrijven, waarna ze een bezoek brengen aan de expositie ‘Meer dan Romantiek’ in de Tretyakov-galerij. De tentoonstelling maakt een vergelijking tussen de Russische en Nederlandse Romantische schilderkunst en is georganiseerd in het kader van het Nederland-Rusland jaar.

Morgenavond bezoeken Willem-Alexander en Máxima een optreden van het Koninklijk Concertgebouworkest, dat plaatsvindt in het Tchaikovsky Conservatorium. Van de 1700 stoelen worden er 500 bezet door het Nederlandse en Russische bedrijfsleven. Kaarten kosten 115 en 160 euro. Het orkest brengt onder leiding van chef-dirigent Mariss Jansons en met Yefim Bronfman op piano, het derde pianoconcert van Beethoven en ‘Ein Heldenleben’ van Richard Strauss ten gehore.

Ondanks eerdere berichten zal het Concertgebouworkest tijdens het concert geen stelling nemen tegen de schending van mensenrechten in het land. Dat de relatie tussen Nederland en Rusland nog altijd gespannen is, blijkt uit de beveiliging tijdens het concert. De aanwezige Nederlandse topdiplomaten, inclusief Elderenbosch, worden beveiligd door persoonlijke bewakers.