Het BoekenLourdes De beste boeken bij...

Mocht je kampen met een kwaal dan kan een boek uitkomst bieden. Twee bibliotherapeuten begeleiden u effectief bij stress, nymfomanie of reuma door het labyrint van wereldliteratuur.

illustratie pieter Steinz

medewerker Literatuur

Lezen is gezond, sla er de onderzoeken maar op na. Het maakt je empathischer en sociaal intelligenter; het wapent je tegen stress, geheugenverlies en de ziekte van Alzheimer; het helpt je beter te slapen en het is goed tegen depressie – tenminste, als je je leesvoer met zorg uitkiest. Maar hoe vind je de juiste titels voor het soort beterschap dat je zoekt? Sinds kort kan dat vrij gemakkelijk: pak The Novel Cure van de Britse bibliotherapeuten Ella Berthoud en Susan Elderkin, zoek het probleem waarmee je kampt en kijk welke literaire remedies je worden aangeraden.

Zelfhulp door middel van non-fictieboeken is al een paar decennia in de mode, stellen Berthoud & Elderkin, maar de helende werking van fictie is al eeuwenlang bekend. Misschien doelt het duo op een boek als Doktor Erich Kästners lyrische Hausapotheke (1936), waarin de Duitse schrijver gedichten biedt bij alle mogelijke gemoedsstemmingen. Maar een feit is dat literatuur veel vaker als zedenbedervend werd gezien. De bewijzen daarvoor vind je al in enkele klassiekers. Raakt Don Quichot niet malende door het lezen van te veel ridderavonturen? En gaat Emma Bovary haar ondergang niet tegemoet door de romantische dweepzucht die ze heeft opgedaan uit liefdesromans?

Hoe het ook zij, The Novel Cure is de eerste systematische inventarisatie van de zegeningen die de roman kan bieden – allereerst bij abandonment (lees Kent Harufs Plainsong) en ten laatste bij zestlessness (lees E.L. Doctorows Ragtime). ‘Dit is een medisch handboek’, luidt de eerste zin van het voorwoord, maar hoewel er aandacht is voor fysiek malheur als kanker, hoge bloeddruk en zelfs een gekneusde teen, ligt de nadruk op psychische en psychologische aandoeningen. Meer DSM-5 dan Winkler Prins Medische Encyclopedie dus, en geen remedies tegen reumatische artritis, orgaanhaperingen of spierziekten. Het toeval wil dat er ongeveer 365 romans uitgebreid worden behandeld, wat een mooie illustratie is van de onderliggende stelling ‘A novel a day keeps the doctor away.’

Maar hoe werkt het eigenlijk? Je kunt in de bibliotherapie twee kanten op, dat wordt duidelijk. De remedie tegen een kwaal kan een onderdompeling zijn in een roman waarin de kwaal uitgebreid aan de orde komt – een variant op het aloude similia similibus curantur (‘het eendere wordt door het eendere genezen’) uit de homeopathie. Genezing kan ook liggen in een positief voorbeeld, het equivalent van milde schoktherapie. Neem bij voorbeeld het lemma Lethargie, waarin een ‘two-part tonic’ wordt voorgeschreven: eerst leze men Paul Bowles’ Noord-Afrikaroman The Sheltering Sky om zich te doordringen van de funeste domino-effecten van de lethargie waarin de drie hoofdpersonen ronddolen, daarna schakele men meteen over op Don Quichot van Cervantes om zich op te trekken aan de dadendrang van de ridder van de droevige figuur.

Bij ‘Seks, te veel’ worden ook twee remedies gegeven, maar daar hangt het advies van je geslacht af. Oversekste mannen moeten The Life and Loves of a She-Devil van Fay Weldon lezen (probaat middel tegen zowel overspel als lol in seks); ‘women in need of a turn-off’ worden afgestuurd op dokter Bukowski, wiens Women de ultieme waarschuwing is tegen nymfomanie (je zal zijn alter ego Henry Chinaski maar in een bar tegen het misselijkmakende lijf lopen).

Natuurlijk geven Berthoud & Elderkin ook tips tegen andere aandoeningen in het seksuele spectrum. Tegen libidoverlies moet je Lof van de stiefmoeder van Mario Vargas Llosa lezen (lijkt me vooral werken bij mannen); heb je niet genoeg orgasmes – ‘Can one ever have enough?’ begint het lemma – dan heb je de keus uit vijftien titels om je aan te verlustigen, waaronder natuurlijk Lady Chatterley’s Lover en Histoire d’O, maar ook homoklassieken van Alan Hollinghurst en Sarah Waters.

The Novel Cure is een serieus boek, dat door middel van goed getroffen samenvattingen en handige lijstjes het plezier en het nut van de literatuur viert, en dat tussen de lemma’s door ook nog een stuk of dertig ‘reading ailments’ behandelt, waarin vragen beantwoord worden als: wat doe ik tegen een slecht geheugen voor boeken? (schriftje bijhouden), hoe wapen ik me tegen afleiding? (creëer een leeshoek in je kamer) en is er iets te doen aan de dwang om boeken altijd uit te willen lezen? (altijd stoppen als het na vijftig pagina’s niet boeit).

De toon is licht en de schrijfsters hebben een duivels genoegen in het sandwichen van zware aandoeningen en absurde klachten, zoals ‘egg on your tie’ of ‘determinedly chasing after a woman even when she’s a nun’. Wie het boek van a tot z doorwerkt, leest mooie mini-essays over overspel of depressie in de literatuur en wordt verrast door een tiental pastiches waarin de kuur wordt voorgeschreven in de stijl van onder anderen Beckett, Helen Fielding, Hemingway en Jonathan Safran Foer.

Mankeert de lezer iets, dan bladert hij naar zijn kwaal. Is hij gezond dan doet hij leestips op uit de suggesties en de veertig lijstjes met ‘De tien beste boeken voor…’ Zelfs de kwalen van deze tijd, van bankiershebzucht tot politieke arrogantie, kunnen met The Novel Cure bestreden worden; en het zwartepietendebat zou heel anders zijn verlopen als de deelnemers allemaal Ralph Ellisons subtiele zwart-tegen-witklassieker Invisible Man voorgeschreven hadden gekregen. Driemaal daags een hoofdstuk.