Met de hand gemaakte foto’s

Johannes Vermeer schilderde De muziekles omstreeks 1665, iets meer dan 150 jaar voor de uitvinding van de fotografie. Een van de mooiste omschrijvingen van Vermeers werk is ‘met de hand gemaakt foto’s’. Vermeers schildertechniek leverde beelden op die wij nu als fotografisch omschrijven. Dat was al zo in de negentiende eeuw, kort na de uitvinding van de fotografie. Het bleef zo in de twintigste eeuw. Godard noemde Vermeer zelfs de eerste cineast. In deze eeuw wordt vooral geprobeerd uit te zoeken hoe dat komt. Waarom is Vermeer zo fotografisch, zo filmisch?

Volgens de Britse schilder David Hockney en de Britse architect Philip Steadman gebruikte Vermeer een camera obscura, een praktijk die in de schilderkunst twee eeuwen eerder bij Van Eyck begonnen zou zijn. Een camera obscura is een fototoestel, alleen kon het beeld dat hij projecteert nog niet chemisch worden vastgelegd. Beide Britten publiceerden een boek over hun bevindingen, respectievelijk Secret Knowledge en Vermeer’s camera die door kunsthistorici niet helemaal serieus worden genomen. Kennelijk is het fotografische van Vermeer toch een illusie. Maar het is wel een heerlijk hardnekkige illusie. Nu is er Tim Jennison, een schatrijke Amerikaanse uitvinder over wiens passie voor de schilder de goochelaars Penn en Teller een documentaire hebben gemaakt. Volgens Jennison had Vermeer niet eens een camera obscura nodig om zijn ‘handgemaakte’ foto’s te nemen. Een spiegel was genoeg. Om te kijken of hij gelijk had, reconstrueerde Jennison het interieur van Vermeers schilderij De muziekles zo getrouw mogelijk om van deze 3D- kopie er vervolgens met zijn spiegelmethode zelf weer een schilderij van te maken. En passant leerde hij ook even Nederlands. Is Jennison gek of veranderen zijn bevindingen de kunstgeschiedenis?

De documentaire Tim’s Vermeer ging deze zomer in première op het filmfestival in Telluride in de VS; Toronto en New York volgden. De film werd overal goed ontvangen. Wanneer we hem in Nederland kunnen zien, is helaas nog niet bekend. Hij wordt niet vertoond op het IDFA.

Bianca Stigter is redacteur cultuur