In God we trust, alle anderen ...tappen we af’

Op de Teufelsberg boven Berlijn staat de verlaten luisterpost van de NSA. Het was een van de meest strategische afluistercentra uit de Koude Oorlog. Nu Duitsland bijkomt van de onthullingen over afluisteren, vertelt Chris McLarren, die als analist op de berg werkte, zijn verhaal aan correspondent Frank Vermeulen: „Ik vind Snowden geen verrader.”

Het voormalig NSA-afluisterstation Field station Berlin op de Teufelsberg met uitzicht over Berlijn. Gesuggereerd is dat de Amerikanen vanhier uit zelfs in Moskou het radioverkeer tussen taxi's konden volgen. Foto’s Gordon Welters

De Teufelsberg. We noemden het de laatste berg voor Moskou. Strategisch was het een van de belangrijkste plekken van de Koude Oorlog. We zaten hier midden in het Warschaupact, omgeven door Oost-Duitse eenheden en onderdelen van het Sovjet-leger. Onze taak was het onder meer de sterkte van die militaire aanwezigheid zo gedetailleerd mogelijk in kaart te brengen. Tot hoever we konden afluisteren is nog altijd geheim dus daar kan ik officieel niks over zeggen. Een oud-collega heeft wel in een boek opgeschreven dat er in de vroege ochtend vaak resonanties te horen waren van het radioverkeer tussen taxi’s. In Moskou. Maar dat kan ik bevestigen noch ontkennen.

„Het Field Station Berlin was van de legerinlichtingendienst maar leverde informatie aan de National Security Agency, NSA. De berg lag in de Britse sector, daarom zaten de Engelsen ook in de luisterpost. Maar we werkten niet samen. Inlichtingendiensten houden informatie liever voor zichzelf.

„Officieel waren wij hier niet. We mochten als enige eenheid onze insignes niet dragen, omdat we een geheime eenheid waren. Als mensen vroegen bij welk onderdeel we zaten, moesten we zeggen: ambtenaar bij het Amerikaanse hoofdkwartier hier. Iedereen bleek dan al meteen te weten dat je bij de inlichtingendienst zat.

„Na vijf jaar in het leger zwaaide ik af. Ik was in Berlijn en het leven hier was interessant. Ik ben Schots van afstamming en ik had een Schotse dansvereniging opgezet. Daar ontmoette ik een lokaal meisje met wie ik wilde trouwen. Ik werd leraar Engels. Maar een jaar of vijf later kwam ik een vriend tegen die hier werkte voor een contraspionage eenheid van het leger. Hij zei: ‘We zoeken mensen, jij hebt al de veiligheidskeuring gehad en we hebben misschien een interessante baan voor je.’ En dat hadden ze.

KGB-officieren

„Spionnen, contraspionnen, dubbelspionnen, dingen die je kent van de film. Voorbeeld. Een Amerikaanse militair die krap bij kas zat, was ingegaan op een uitnodiging van de andere kant om informatie te verzamelen. En wij kwamen daar achter. We hebben hem voor ons laten werken, als dubbelagent dus. Uiteindelijk konden we zo drie KGB-officieren aanhouden. Dat was begin tachtiger jaren. Die KGB-mannen beschikten over diplomatieke status dus we konden hen maar een paar uur verhoren. Maar yes! We hadden ze. Als zo’n KGB officier eenmaal was ontmaskerd, werd hij niet meer opnieuw het veld in gebracht.

„Maar soms lukte het ons niet, zoals met de beruchte onderofficier James Hall, die jarenlang de grootste geheimen van NSA heeft doorgespeeld aan de andere kant. Hij moet echt enorm goed zijn geweest, want wij hielden alles scherp in de gaten. Hij werd pas na zijn terugkeer in 1988 door de FBI gepakt. En hij heeft veertig jaar gevangenisstraf gekregen.

Oostduitse troepen

„Jaren na de val van de Muur ontmoette ik bij toeval een ex-inlichtingenofficier, een kolonel uit de Nationale Volksarmee, NVA, het leger van de DDR. Hij vertelde over de plannen die klaarlagen om West-Berlijn over te nemen en wat er dan met onze luisterpost zou gebeuren. De plannenwaren erop gericht West-Berlijn in 24 uur over te nemen door alleen Oost-Duitse troepen. Waarom 24 uur? Dan zou de NAVO geen reactietijd hebben. Tweede vraag: waarom alleen Oost-Duitse troepen? Dat zou in de NAVO-leiding aanleiding geven tot twijfels om in te grijpen. Het was dan immers een Duits-Duitse kwestie. Wat zou er gebeurd zijn met ons in de aanvalsplannen? Het Field Station zou direct worden vernietigd. Hoe dat zou gebeuren, is niet relevant want aan Amerikaanse zijde stond ook al vast dat het station in geval van gewapend conflict direct door onszelf zou worden vernietigd, vanwege alle geheime en strategisch belangrijke materiaal dat zich hier bevond. Ze hebben ons echter nooit verteld wat er dan met ons zou gebeuren. In onze kantine hing aan de muren een grote plattegrond van de berg met daarop aangegeven een vluchtroute naar een ondergronds kanaal waardoor wij dan met onderzeeboten zouden worden geëvacueerd. Nou ja, misschien hebben de Sovjets dat geloofd. Wij geloofden het niet.

„Tot het vertrek van de geallieerden in 1994 heb ik voor de contraspionage gewerkt. Sindsdien geef ik weer Engelse les.

Edward Snowden

„Toen de eerste berichten over Edward Snowden deze zomer doorkwamen, dacht ik er verder niet zo over na. Want ik ben al jaren niet meer actief in dat bedrijf. Later was ik verrast door de kwaliteit en de omvang van de bewaking door de Amerikanen. Ik was verbaasd over hoe ver dit ging.

„Dát ze het deden verbaasde me niet. Destijds hadden we een slogan, en ik dacht toen nog dat het een grap was: ‘In God we trust, all others we monitor’. (We vertrouwen alleen God, ...alle anderen tappen we af). En dat blijkt tegenwoordig zeer het geval. Als er een mogelijkheid is af te luisteren, doe het dan.

„Je moet de achtergrond daarvan begrijpen. Het eerste waar Amerikanen aan denken, is de veiligheid van de VS. De veiligheid van bondgenoten komt pas daarna. Amerikaanse wetten maken onderscheid tussen de eigen burgers en andere mensen. Inlichtingendiensten weten dat er wettelijke regels zijn die hen beperkingen opleggen als het om citizens gaat. De rest of de wereld is vrij wild. Daar mag op gejaagd worden.

„Ik vind Snowden geen verrader. Persoonlijk vind ik dat je je regering goed in de gaten moet houden. Omdat regeringen zo machtig zijn. De Amerikaanse regering heeft interne controles om inlichtingendiensten in de hand te houden. De vraag is hoe effectief die zijn. Er zijn veel Amerikanen die tot alles in staat zijn om het eigen land te beschermen. Maar daar zijn natuurlijk morele grenzen aan. Daarnaast is het strategisch een stommiteit om je bondgenoten af te luisteren, omdat ze er altijd achter komen. Angela Merkel was de grootste vriend van de VS in de wereld, en ze staat aan het hoofd van het machtigste land van Europa. Maar ik ben er zeker van dat ze nu niet meer zo vriendelijk staat tegenover de VS.

Telex en computer

„Mensen bij de inlichtingendiensten hebben daar helemaal niet bij stil gestaan. Omdat ze denken dat ze bezig zijn met iets goeds: het beschermen van de VS. Ik denk er zoals veel andere Amerikanen dubbel over. Veel van dit werk is echt nodig: het gaat om terreur. Maar aan de andere kant worden mensen geschaduwd zonder dat ze relevant zijn voor het onderzoek. Er is zo veel informatie. Ik denk dat zelfs de Amerikanen al die informatie niet aankunnen. Hoe vis je de echt relevante spullen eruit?

„Computers! Toen ik nog analist was, werkte ik met archiefkaartjes. Er werd veel op de band opgenomen. Ik kan me niet herinneren dat we veel computers hadden. We communiceerden via telex. Oude technologie. Maar zo hoorden wij wat zij deden, en zij hoorden wat wij deden. Want de Sovjets luisterden ook. En dat was goed. Zo waren beide partijen op de hoogte van elkaars aanwezigheid. Er waren geen verrassingen die tot schrikreacties hadden kunnen leiden.

„Ik vraag me af of de hoeveelheid gegevens waar nu over gepraat wordt, communicatie tussen vele miljoenen mensen, wel te verwerken is. Sommige landen beveiligen zichzelf out of existence. Neem de DDR: dat land besteedde zoveel geld aan beveiliging dat er geen geld meer was voor gebouwen, gezondheidszorg of zelfs maar bananen voor de mensen. Dus zeiden de mensen uiteindelijk loop maar naar de maan. Op de lange termijn is de veiligheidsobsessie gevaarlijker voor Amerika dan een of andere terreurcel.”