De koning Eerste buitenlandse test voor z’n koningschap

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima gaan morgen naar Moskou voor de afsluiting van het Nederland-Ruslandjaar. Door incidenten ligt er druk op het bezoek. „Het is een belangrijke ceremoniële aangelegenheid.”

Willem Alexander, toen nog prins, met de Russischepresident Poetin tijdens het staatsbezoek dat hij met koningin Beatrix in 2001 aan Rusland bracht. Foto ANP

Van een deel van de Tweede Kamer had het niet gehoeven, maar morgen gaan ze toch. Koning Willem-Alexander en koningin Máxima praten en dineren vrijdagavond in het Kremlin met de Russische president Poetin. Een dag later wonen ze een concert bij van het Koninklijk Concertgebouworkest in het imposante Tsjaikovsky Conservatorium.

„Een symbolische, ceremoniële aanwezigheid”, zo liet minister-president Rutte niet na te benadrukken. Poetin opende het Nederland-Rusland jaar in april in Amsterdam, Willem-Alexander sluit het jaar in november in Moskou. Niets meer, niet minder. „De koninklijke aanwezigheid is bedoeld om de langdurige vriendschappelijke betrekkingen tussen beide landen te onderstrepen”, aldus de premier.

Maar juist deze symboliek kwam onder druk te staan. Door alle recente voorvallen en incidenten – gisteren weer over een ‘homobrief’ van minister Timmermans – ontwikkelde het komend bezoek aan Moskou zich tot de eerste testcase van het nog jonge, meer op ceremonie gerichte koningschap van Willem-Alexander.

Rusland-kundige Marcel de Haas, verbonden aan het Russian Studies Centre van de Rijksuniversiteit Groningen is heel blij dat Willem-Alexander en Máxima naar Moskou gaan. „Hun bezoek is weliswaar een louter ceremoniële aangelegenheid, want de koning doet niet aan politiek, maar wel een belangrijke ceremoniële aangelegenheid waar Russen veel waarde aan hechten”, zegt hij.

Ter illustratie van het grote belang van respect en symboliek in Rusland, verwijst hij naar een bijna alweer vergeten incident. Op 3 september bleek het beeld van Tsaar Peter de Grote aan de Parkkade in Rotterdam roze te zijn geverfd, vermoedelijk door sympathisanten van het COC dat acties had aangekondigd. Het Russische marineschip dat naar de Wereldhavendagen in Rotterdam zou komen, gewijd aan het Nederland-Ruslandjaar, kwam vervolgens kwam niet opdagen. Zonder opgaaf van redenen.

Het nuchtere Nederland, dat vaak minder gevoel heeft voor rituelen en symboliek, ondervond daarmee volgens De Haas aan den lijve „hoe snel en gepikeerd Russen kunnen reageren”. En het wegblijven van het marineschip was nog klein bier vergeleken met een Russische handelsboycot die volgens De Haas had gedreigd als D66, PVV, SP en Partij voor de Dieren hun zin hadden gekregen en het Nederland-Rusland jaar was afgeblazen.

Greenpeace-activisten

Behalve symboliek en eerbetoon, kan het koninklijk bezoek nog meer bieden, menen sommigen. Het koningshuis heeft een zekere traditie van bemoeienis met het lot van Nederlanders in den vreemde. In 2004 bijvoorbeeld, tijdens een bezoek van koningin Beatrix en – toen nog – kroonprins Willem-Alexander aan Thailand, werden twee Nederlandse drugsmokkelaars vervroegd vrijgelaten. Misschien kunnen de twee Nederlandse Greenpeace-activisten die gevangen zitten, daarvan een beetje profiteren, zegt de Leidse kenner van de Russische geschiedenis Henk Kern.

„Koning Willem Alexander zal zich het lot van de Nederlandse gevangenen zeker aantrekken en dat wellicht bij Poetin aan de orde stellen”, zegt Kern, „Maar daarover zullen we echter niets in de krant lezen. Daarvoor ligt de confrontatie die Nederland tegenover Rusland gekozen heeft via het gisteren begonnen Zeerechttribunaal in Hamburg veel te gevoelig. De ruimte voor de koning is daardoor beperkt. Niet voor niks zijn de Russen niet komen opdagen bij het tribunaal.”

Naast het koninklijk ceremonieel van Willem-Alexander en Máxima, wacht minister Timmermans (Buitenlandse zaken, PvdA) vooral een ingewikkelde politieke taak. Hij spreekt zaterdag met zijn Russische ambtgenoot Sergej Lavrov. Behalve de kwestie Greenpeace en het lopende politieonderzoek naar de overval op topdiplomaat Onno Elderenbosch, zal hij opnieuw homorechten ter sprake brengen, zo kondigde Timmermans aan. Begin deze week nam de minister het, volgens hem, „inspirerend Droomboek” van het COC over homo- en andere mensenrechten in ontvangst. Ook schreef Timmermans de Tweede Kamer dinsdag dat Russische homoseksuelen die zich in hun land bedreigd voelen, asiel in Nederland kunnen krijgen. Dat leverde hem meteen gepikeerde commentaren op. Doema-lid Jelena Mizoelina noemde de brief van Timmermans een poging om „Rusland te kleineren”.

Mizoelina is het Kremlin niet, maar met de uitgesproken steun voor homorechten ,,neemt minister Timmermans opnieuw een zeker risico”, zegt Ruslandkundige Henk Kern. „Mizoelina drukt het gevoel van veel gekwetste Russen uit, of je dat nu leuk vindt of niet.” Volgens hem moet Timmermans oppassen een bezoek dat juist op ,,damagecontrol" is gericht, niet met een geheven vingertje in gevaar te brengen. „De Russen kunnen het aanbod voor asiel voor Russische homo's toch weer zien als een typisch Nederlandse uiting van superioriteit.”

Afloop ongewis

Minister Timmermans ging op dit punt al eerder in de fout, zegt Kern. „In oktober zei de minister blij te zijn dat de Nederlanders rustiger en rationeler op de conflicten rond de twee diplomaten hadden gereageerd dan de Russen. Ook daar ging de impliciete boodschap van uit: wij Nederlanders zijn eigenlijk beter dan Russen.”

De afloop van het koninklijk en ministerieel bezoek komend weekend is door alle gebleken gevoeligheden over en weer ongewis. Achter de politieke en diplomatieke schermen in Moskou heerst de nodige gespannenheid. Meest opvallende manifestatie daarvan is dat Nederlandse topdiplomaten in Moskou sinds het incident met Onno Elderenbosch persoonlijke bewaking hebben gekregen, van „een peperduur bewakingsbedrijf”, zo schrijft het weekblad Vrij Nederland deze week. De persoonlijke bewaking van de topdiplomaten wordt door een Haagse bron bevestigd. Ook de bewakers zullen zaterdag bij het feestelijke concert in het Tsjaikovsky Conservatorium aanwezig zijn.