Daadkracht, en een arm om je schouder

De nieuwe burgemeester van Utrecht gaat als VVD’er een links college leiden.

Jan van Zanen in het gemeentehuis van Amstelveen, na de persconferentie over zijn overgang naar Utrecht. Foto’s ANP

Eerst een borreltje bij café Willem Slok, daarna een hapje eten bij restaurant Chez Jacqueline. Het was vaste prik voor Jan van Zanen toen hij wethouder was in Utrecht. Als hij binnenkwam, moest eigenaresse Stien de Bruin van Chez Jacqueline al lachen. In plat Utrechts riep ze hem dan toe: „Je mag in de bedstee, Jan.” En dan liep Van Zanen naar zijn vaste tafeltje in de nis waar vroeger een bedstee stond. Ook toen Van Zanen burgemeester werd in Amstelveen, kwam hij nog regelmatig in Chez Jacqueline. De Bruin: „In mijn restaurant komen alle lagen van de bevolking. Dat past bij Jan, hij maakt met iedereen een praatje.”

VVD’er Van Zanen volgt, als de ministerraad en de koning instemmen met zijn gisteren bekendgemaakte voordracht, per januari volgend jaar PvdA’er Aleid Wolfsen op als burgemeester van Utrecht. In die stad was Van Zanen vanaf 1990 raadslid en van 1998 tot 2005 wethouder financiën en economische zaken. Hij liet een goede indruk achter.

Jan van Zanen werd in 1961 in Edam geboren als zoon van architect Cor en verpleegkundige Coby. Oom Henk van Zanen was wethouder in de gemeente.

De jonge Jan toont al snel interesse in de politiek. Op dertienjarige leeftijd brengt hij verkiezingsfolders rond voor de VVD, tijdens zijn studie rechten aan de Vrije Universiteit in Amsterdam wordt Van Zanen actief voor de jongerenafdeling van de partij, de JOVD. In 1996 wint Van Zanen, immer onberispelijk gekleed en met strakke zijscheiding, de Thorbeckeprijs voor politieke welsprekendheid.

In Amstelveen groeit Van Zanen uit tot een gewaardeerd burgemeester. Zijn inlevingsvermogen komt van pas als in 2007 de eigenaar van een avondwinkel wordt doodgestoken in de anders zo rustige gemeente.

Een bestuurlijk hoogtepunt beleeft Van Zanen onder de grond: bij de inhuldiging van koning Willem-Alexander heeft hij de leiding in het commandocentrum onder het Amsterdamse stadhuis op het moment dat zijn collega Eberhard van der Laan met het koningspaar over het IJ vaart. Of de nieuwe koning even kan aanmeren bij dj Armin van Buuren, is de vraag. In de bunker worden razendsnel alle mogelijke gevaren in beeld gebracht. De enige die er onder die hoogspanning aan denkt een extra boot te sturen die als trap moet fungeren om de koning het podium te kunnen laten bestijgen, is Van Zanen. „Hij bleef uiterst kalm”, zegt een aanwezige.

In Amstelveen is zijn overstap naar Utrecht geen verrassing. Sander Mager (GroenLinks) is plaatsvervangend hoofd van de gemeenteraad, en kent Van Zanen twaalf jaar. Mager: „Jan wilde en kon hogerop. Ondanks onze sterk verschillende politieke kleuren ben ik van hem onder de indruk. Hij weet zeer diverse groepen in de samenleving te binden.” Maaike Veeningen, D66-fractievoorzitter in Amstelveen: „Jan heeft een groot netwerk, goede contacten bij de politie en een goed oog voor veiligheid. En ook belangrijk: hij heeft erg veel humor.”

Keerzijde is dat Van Zanen een bestuurder van de oude stempel is. Stelling nemen is niet zijn sterkste punt, het benoemen van pijnpunten evenmin. Exemplarisch in dat opzicht was het zichtbare ongemak waarmee hij als partijvoorzitter van de VVD de strijd tussen Mark Rutte en zijn rivaal Rita Verdonk doorstond. Getergd door de aanhoudende media-aandacht voor de felle strijd bezigde hij op een partijbijeenkomst zowaar ferme taal: „Het moet afgelopen zijn met het gelazer.” Maar na een kritisch intern onderzoek besloot hij zelf op te stappen als bestuursvoorzitter. De commissie concludeerde dat Van Zanen tijdens de ruzie „gebrek aan regie” toonde, en de boel niet op de rails wist te houden. Van Zanen spreekt zelf over een „bijzonder zwaar jaar”.

In Utrecht vroegen linkse raadsleden van coalitiepartijen PvdA en GroenLinks zich gisteren direct na de benoeming af of Van Zanen zijn VVD-achtergrond kan wegcijferen. Voorzitter Eiko Smid (CDA) van de vertrouwencommissie bevestigt dat over dit punt lang is gesproken tijdens de sollicitatiegesprekken. „Van Zanen heeft ons ervan overtuigd drie keer zo hard te zullen werken om te laten zien dat hij een burgemeester voor iedereen is.”

Niet onbelangrijk, want zijn voorganger Wolfsen kwam in grote problemen omdat hij de veiligheid van een gepest homostel niet kon waarborgen. Ook diens ambitie om het aantal prostitutieramen in de stad terug te dringen, vergt daadkracht.

Eén steun en toeverlaat heeft Van Zanen alvast in Utrecht: gemeentesecretaris Maarten Schurink. De hoogste ambtenaar op het stadhuis is de zoon van de huidige steunpilaar van Van Zanen in Amstelveen: gemeentesecretaris Rein Schurink.