Duitsland wil tweederangsstatus kwijt

Bondskanselier Merkel maakt handig gebruik van het debat over de vraag of klokkenluider Edward Snowden asiel moet krijgen. Ze probeert de Duitse inlichtingenpositie in de VS te verbeteren.

Eind vorige week keerde de buitenlandadviseur van de Duitse bondskanselier Angela Merkel (CDU) terug in Berlijn van een korte geslaagde missie naar Washington. Christoph Heusgen had in het Witte Huis afspraken gemaakt om begin komend jaar een zogeheten no-spy-akkoord te sluiten tussen beide landen, zo berichtte de Frankfurter Allgemeine. En gisteren liet Merkel haar woordvoerder bekendmaken dat zij tegenstander is van het verlenen van een verblijfsstatus in Duitsland aan de Amerikaanse klokkenluider Edward Snowden.

Beide gebeurtenissen lijken in een oorzakelijk verband te staan: Merkel wil weer over tot de orde van de dag.

Voor de zomer ontketende Snowden een golf van publieke verontwaardiging met zijn onthulling dat Duitsers, net als de burgers van veel andere landen, massaal in de gaten worden gehouden door de Amerikaanse inlichtingendienst NSA. Merkel wist de opwinding in augustus nog te sussen met de opmerking dat er op „Duits grondgebied geen Duitse wetten” waren overtreden. Maar twee weken geleden lekte uit dat de Amerikanen de mobiele telefoon van Merkel zelf ook hebben afgeluisterd. Sindsdien buitelen Duitse politici over elkaar heen van pure verontwaardiging. Sommigen spraken over Amerika als „digitale bezettingsmacht”. Merkel zelf maakte bekend dat ze de Amerikaanse president Barack Obama telefonisch aan zijn vestje had getrokken. „Zoiets doe je niet met bondgenoten,” zei ze tegen journalisten.

De minister van Binnenlandse Zaken Hans-Peter Friedrich (CSU), verantwoordelijk voor de Duitse inlichtingendiensten, verklaarde eerder in een mengeling van opluchting en verontwaardiging dat de Duitse Bundesnachrichtendienst (BND) niet betrokken was bij de affaire. Friedrichs uitlatingen kwamen eind vorige week in een nieuw licht te staan door het bericht in de Britse krant The Guardian dat de BND de afgelopen vijf jaar intensief heeft samengewerkt met de diensten van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Spanje en Zweden bij het verzamelen van gegevens via internet. Hierdoor wordt de vraag manifest of de Duitse verontwaardiging authentiek is, of een middel om een doel te bereiken.

Ondertussen zal de Bondsdag volgende week waarschijnlijk besluiten om het optreden van de inlichtingendiensten in een parlementaire enquête tegen het licht te houden. Daarbij valt vooral de spagaat op waarin de sociaal-democratische SPD terecht dreigt te komen. De partij had in de opwinding over het afluisteren van Merkel ingestemd met initiatief tot een parlementair onderzoek van de kleine oppositiepartijen Die Linke en Bündis 90/die Grünen. Maar inmiddels vorderen de coalitiebesprekingen met CDU/CSU over de formatie van een nieuwe regering, en de SPD wordt al wat voorzichtiger over dit thema. Speciaal nadat het Groene Bondsdaglid Hans-Christian Ströbele vorige week een doldrieste missie ondernam naar Moskou. Daar bezocht hij klokkenluider Snowden, die wegens hoogverraad wordt gezocht door de VS en tijdelijk asiel geniet in Rusland. Snowdens boodschap was dat hij graag wil optreden als kroongetuige in een Duits onderzoek naar het optreden van de NSA. Als voorwaarde stelde hij dat hij dat in Duitsland wil doen, mits hij daar een verblijfstitel krijgt.

Geluiden om Snowden asiel te verlenen in Duitsland zwellen sindsdien aan. Zo publiceerde Der Spiegel zondag een lijst van spraakmakende Duitsers die een lans braken voor de klokkenluider. Aanvankelijk leek het er zelfs op dat de Duitse regering geïnteresseerd was in de informatie die Snowden heeft over de NSA. Minister Friedrich zei dat ten minste vrijdag. Tot dan was de opstelling van de Duitse regering steeds dat een verhoor van Snowden „niet aan de orde” was.

Gisteren verklaarde ook Friedrich, die kennelijk is teruggefloten, dat een asiel voor Snowden niet aan de orde is. Zaterdag werd wel bekend dat de Russische autoriteiten, anders dan uit de woorden van Snowdens advocaat leek, er geen bezwaar tegen hebben dat Duitse onderzoekers, of parlementariërs, naar Moskou komen om Snowdens verklaring op te nemen.

Als het aan de Duitse regering ligt zal het daarvan echter niet komen. De goede verhoudingen met de Amerikanen mogen volgens Merkel niet in gevaar komen. Ook de SPD erkent dat, hoewel het zeer wenselijk is om Snowden te horen, dit moet worden afgewogen tegen het enorme belang van goede verhoudingen met de VS.

De golf van Duitse opwinding en verontwaardiging over de Amerikaanse afluisterpraktijken weerspiegelt het toegenomen zelfbewustzijn van de Duitsers. En tegelijk ook de groeiende frustratie over het gemak waarmee Duitsland in Duitse ogen als tweederangs natie wordt behandeld. Dit blijkt bijvoorbeeld juist op het vlak van buitenlandse inlichtingenrelaties. Duitsland staat – waar het gaat om het delen van informatie met de Amerikaanse inlichtingendiensten – niet bovenaan de prioriteitenlijst.

Dat moet deze week veranderen. Na de afspraken van vorige week om te komen tot een no-spy-akkoord, is op dit moment een Duitse delegatie in Washington die onderhandelt over een upgrade van Duitsland naar de eerste klasse van de inlichtingenrelaties, waar tot nu toe behalve het Verenigd Koninkrijk, alleen Australië, Nieuw-Zeeland en Canada toegang toe hebben. Zo bezien gebruikt bondskanselier Merkel de Duitse woede over het afluisteren strategisch om Berlijn op gelijke hoogte te brengen met de vrienden in Washington.