Wie voelt er nu nog voor verzoening?

De repressie tegen de Moslimbroeders heeft de aanhangers van oud-president Morsi nog dogmatischer gemaakt. Tegelijkertijd zijn er ook gematigden binnen deze moslimbeweging. Maar zij worden nu door niemand meer gehoord.

Aanhangers van de afgezette president Morsi betoogden afgelopen vrijdag tegen het proces tegen hem. De vier vingers die zij omhoog staken staan symbool voor de Rab’a al-Adawiya-moskee, waar in augustus een zitactie met geweld uiteen werd geslagen. Foto AP

Mohammed El-Hadidy, een jong kaderlid van de Moslimbroederschap, heeft de afspraak gemaakt in de Costa, een trendy koffietent om de hoek van het presidentieel paleis in de wijk Heliopolis. Hij woont hier in de buurt.

Vandaag is het rustig, maar op 30 juni betoogden hier honderdduizenden tegen president Morsi. De Costa deed die dag gouden zaken.

Sindsdien heeft Egypte een metamorfose ondergaan. Morsi is nu een gevangene; vandaag begint zijn proces. Honderden van zijn aanhangers zijn gedood, duizenden gevangen gezet.

Tot die laatste groep behoort ook El-Hadidy’s schoonvader: Khairat El-Shater, de nummer twee – sommigen zeggen nummer één – van de Moslimbroederschap. „Hij maakt het goed; meer weten we niet”, zegt El-Hadidy.

Hij benadrukt de familieconnectie liever niet. Binnen de familie El-Shater, waar uitsluitend binnen de Moslimbroederschap werd getrouwd, was Hadidy altijd het zwarte schaap.

El-Hadidy vindt dat de Moslimbroederschap zich beter nooit met de politiek had kunnen inlaten. Dan waren ze nooit in deze impasse beland.

„Voor Hassan El-Banna, onze stichter, was de Moslimbroederschap geen partij maar een idee – een Moslimbroeder kan evengoed links zijn als neoliberaal. We hadden na de revolutie van 2011 perfect kunnen opgaan in de bestaande partijen.”

In plaats daarvan richtte de Moslimbroederschap een eigen partij op. Wie het daar niet mee eens was, werd uit de organisatie gezet. Destijds zei El-Hadidy in een interview met The Washington Post: „Als de Moslimbroederschap de eigen mensen uitsluit, hoe gaat zij dan eenmaal aan de macht om met andere Egyptenaren die andere meningen zijn toegedaan?”

Zo alleen als El-Hadidy binnen zijn familie staat met zijn standpunt, zo alleen voelen gematigde Moslimbroeders als hij zich vandaag. Zowel het leger, dat nu de macht heeft, als de meeste Moslimbroeders lijken niet geïnteresseerd in verzoening.

El-Hadidy heeft een nieuwe beweging opgericht: Qawem (verzet). Die vraagt dat het leger terugkeert naar de kazernes, dat het bloedvergieten stopt en dat de politieke gevangenen worden vrijgelaten. Qawem vraagt niet dat Morsi terugkeert als president. Voor de meeste Moslimbroeders is dat laatste heiligschennis.

„Morsi is geen profeet. Hij heeft fouten gemaakt. We mogen ons niet vastklampen aan het verleden. Het komt er nu op aan alle Egyptenaren die de vrijheid liefhebben te verenigen, of zij nu voor of tegen Morsi waren. Daarom gaan wij bewust ook de hele discussie uit de weg of Morsi’s afzetting nu een coup was of een revolutie.”

Maar gematigden zoals El-Hadidy hebben moeite om gehoord te worden. „Het nieuwe regime is niet geïnteresseerd in gesprekken met ons. Het is de militaire mentaliteit: je bent met hen of tegen hen.”

Ook binnen de Moslimbroederschap zijn de standpunten verhard, zegt Mohammed Abbas (28). Hij is een van de jonge Moslimbroeders die uit de organisatie werden gezet omdat zij weigerden de officiële partij te erkennen. „Er is een nieuwe generatie die elk compromis weigert, en die niet zal rusten tot Morsi opnieuw president is.”

Abbas is mede-oprichter van Tayyar Masry (Egyptische Stroming), een partijtje waar veel dissidente Moslimbroeders- en zusters een nieuw thuis vonden.

Hij leeft sinds drie maanden in ballingschap in Qatar. „Ik was naar hier gekomen voor een interview met Al-Jazeera,” zegt hij aan de telefoon. „Daarin heb ik mij fel uitgesproken tegen de coup. Mijn vrienden zeggen dat ik zeker gearresteerd word als ik terugkeer naar Egypte.”

Dat iemand als Abbas nu aan de zijlijn staat, zegt veel over het klimaat in Egypte. Abbas was juist tegen Morsi, en hij stond achter de eis van het anti-Morsi-kamp voor vervroegde presidentsverkiezingen.

Onmiddellijk na Morsi's afzetting door het leger was hij betrokken bij het ‘Derde Plein’: een (mislukte) poging om een middenweg te zoeken tussen de aanhangers van Morsi en die van legerleider Al-Sisi, de nieuwe sterke man van Egypte.

„Maar dat was vóór het bloedvergieten, en vóór de willekeurige arrestaties. Het valt nu niet meer te ontkennen dat dit een coup is. Het gaat niet meer over Morsi, maar over de vrijheid van alle Egyptenaren.”

Abbas gelooft niet dat El-Sisi en zijn regime verzoening willen. El-Sisi, zegt Abbas, „wil niet alleen de Moslimbroederschap, maar de hele islamitische beweging en iedereen die hem in de weg staat uitschakelen. Dit is erger dan Mubarak.”

Aan de kant van de Moslimbroederschap ziet hij een gelijke onverzettelijkheid. „De Moslimbroederschap is stuurloos. De nieuwe generatie vormt nog geen leiderschap; het is eerder een collectief bewustzijn. Maar zij zijn vastberaden en elke leider die probeert tot een vergelijk te komen met het regime zal afgestraft worden.”

Mohammed, Ahmad en Sobhi behoren tot die nieuwe generatie. Ze zijn alle drie 22, studenten aan de Ain Shams-universiteit in Kairo en afkomstig uit Qalyubia in de Nijldelta. Het gesprek met hen vindt plaats in de relatieve veiligheid van de Egyptische journalistenvereniging.

De drie jongens behoren allemaal tot dezelfde ‘usra’ of familie. Binnen de context van de Moslimbroederschap is het een groep van meestal zeven jongens die gevormd wordt rond hun veertiende jaar. De usra blijft je hele leven je familie. „Het is de bouwsteen van de Moslimbroederschap”, zeggen ze.

Onder generaal Al-Sisi staat de usra onder druk. „We komen nog wel samen,” zegt Sobhi, de leider van de usra, „maar we wisselen voortdurend van tijdstip en plek uit angst gearresteerd te worden.”

Als ze elkaar zien gaat het alleen over de planning van betogingen, of over hoe lang het nog zal duren voordat Morsi opnieuw president is.

„Wij zijn allemaal dezelfde mening toegedaan,” zegt Sobhi beslist. „Morsi moet terugkomen en dat gaat heel binnenkort gebeuren. Elk initiatief dat Morsi uitsluit, zullen wij resoluut weigeren.”

Mohammed El-Hadidy, zelf 38, ziet met lede ogen aan hoe een nieuwe generatie aansluiting zoekt bij het oude leiderschap, eerder dan bij zijn eigen, meer gematigde generatie.

„Ik deed ook mee aan de zitacties tegen de coup. Maar ik voelde toen al dat wij fout bezig waren. De leiders zijn mede verantwoordelijk voor het bloedbad dat is aangericht bij de Rab’a al-Adawiya-moskee. Zij hebben de hele beweging beschadigd.”