‘Nederland telt 2 mln geregistreerde verslaafden’

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

Metro, NOS en NRC, vorige week

De aanleiding

Morgen zullen presentator Peter van der Vorst en ex-soapster Jim Geduld zich weer buigen over verslavingen. In het nieuwe RTL-programma Verslaafd! roepen familieleden en vrienden van een verslaafde de hulp in van het tweetal om diegene tot afkicken te brengen. Geduld was zelf jarenlang verslaafd aan de cocaïne. Hij ging afkicken nadat doortastende vrienden hem confronteerden en tot inkeer brachten. Tegenwoordig is Geduld ‘interventionist’.

„Er zijn in Nederland 2 miljoen geregistreerde verslaafden”, vertellen hij en Peter van der Vorst in interviews. „Dat betekent dat iedereen wel iemand kent die verslaafd is.” Ook in andere perscommuniqués en promotie rond het programma komt dat getal steeds terug: ‘Ruim 2 miljoen Nederlanders zijn verslaafd aan bijvoorbeeld alcohol, drugs, gokken, gamen, seks of eten. Daarmee verwoesten ze niet alleen hun eigen leven, maar ook het leven van hun dierbaren.’

Dat is nogal wat, vond ook nrc.next-lezer Niels van Os. Telt Nederland écht 2 miljoen geregistreerd verslaafden? next.checkt zoekt het uit.

Waar is het op gebaseerd?

De redactie van Verslaafd! heeft dit cijfer volgens een woordvoerder verkregen door informatie uit verschillende bronnen te combineren, onder meer van verslavingszorginstantie Jellinek en het Trimbos-instituut. Dan is er nog de vraag: wat is een geregistreerde verslaafde? Volgens de woordvoerder is dat iemand die hulp heeft gezocht voor zijn verslaving en dus bekend is bij de instanties.

En, klopt het?

De stichting Informatievoorziening Zorg (IVZ) brengt jaarlijks een rapport uit met kerncijfers over het aantal mensen dat voor een verslaving wordt behandeld. De meest recente cijfers zijn over vorig jaar. In 2012 werden in Nederland 66.094 personen voor een verslaving behandeld. Alcohol is daarbij veruit de meest voorkomende verslaving, op afstand gevolgd door drugs als cannabis en cocaïne.

Deze 66.094 zijn dus de mensen die hulp hebben gezocht, in andere woorden: mensen die je ‘geregistreerde verslaafden’ zou kunnen noemen. Dit komt niet in de buurt van de 2 miljoen.

Let wel: dit zijn niet alle verslaafden van Nederland. Dit is de absolute bodemgrens, want er zullen nog veel meer mensen met verslavingen kampen die zich buiten het zicht van zorginstanties bevinden. Er zijn om die reden alleen schattingen te maken van hoeveel verslaafden er daadwerkelijk zijn. Zou de 2 miljoen dan wel gehaald worden?

Het Trimbos-instituut houdt met vragenlijsten bij hoeveel Nederlanders kampen met verslavingsproblemen. Daaruit blijkt dat Nederland zo’n 82.400 alcoholisten telt en 77.000 drugsverslaafden.

Een belangrijke verslaving ontbreekt echter nog in deze cijfers: rokers. Jellinek en Trimbos rekenen die niet mee, want rokers zoeken over het algemeen geen hulp voor hun verslaving. Ook speelt een definitiekwestie: vanaf wanneer is een roker immers verslaafd? Het CBS heeft wel cijfers over rokers. Daarin wordt de definitie ‘zware roker’ gesteld: iemand die twintig of meer sigaretten per dag rookt. Dit zijn er 700.000. Deze personen zijn echter niet állemaal verslaafd, en bovendien zitten er ook mensen bij die minder roken. Als we, ietwat kort door de bocht, deze rokers optellen bij de verslaafden dan komen we uit op 859.400 – nog steeds een eind bij 2 miljoen vandaan.

Nu zijn er ook nog mensen die een bepaald middel stelselmatig misbruiken, maar buiten de officiële psychiatrische definitie van verslaafd vallen. Bij elkaar zijn dat 597.700 ‘substantiemisbruikers’. Daar kun je ongeveer 20.000 ‘probleemgokkers’ bij optellen. En dan heb je nog seksverslaafden. In tegenstelling tot drugsgebruik en gokken is seksverslaving niet opgenomen in DSM IV, de universele handleiding die de diagnostische criteria van alle psychische stoornissen beschrijft. Er zijn ook geen concrete cijfers van. Wel schatte expertisecentrum Rutgers WPF dat zo’n 2,38 procent van de bevolking kampt met ‘overmatig verlangen’ – let wel: dit is niet hetzelfde als verslaafd zijn.

Wanneer we dan toch, als gedachtenexperiment, alles op één hoop gooien – wat de redactie van Verslaafd! ook lijkt te hebben gedaan – kom je uit op ongeveer 1,8 miljoen (min of meer) ‘verslaafden’.

Hierbij wordt de definitie van verslaafd veel te ruim genomen. En problematischer: er wordt een cruciale optelfout gemaakt. Je kunt ‘losse’ verslavingscijfers niet zomaar bij elkaar optellen. Alcoholisten kunnen óók verslaafd zijn aan sigaretten, gokverslaafden kunnen óók drugs misbruiken, et cetera. Sterker nog, zegt een Trimbos-onderzoeker: júist verslaafden kampen ook op andere gebieden met problemen. Alleen bij de 66.094 ‘geregistreerd verslaafden’ van het IVZ zijn de cijfers uitgesplitst naar unieke personen; als je de andere cijfers bij elkaar neemt, wordt al gauw dubbel geteld.

Conclusie

Nederland telt 2 miljoen geregistreerde verslaafden, aldus het nieuwe RTL-programma Verslaafd! Maar de stichting Informatievoorziening Zorg telde in 2012 ‘slechts’ 66.094 verslaafden. Ook wanneer we het label ‘geregistreerd’ laten varen en kijken naar het totaal aantal verslaafden onder de bevolking, blijkt 2 miljoen veel te ruim. In Nederland ligt dit eerder tegen de 859.400 verslaafden, wanneer ook rokers worden meegeteld. RTL zegt cijfers uit verschillende bronnen te hebben ‘gecombineerd’, maar dat kan niet zomaar, omdat één persoon meerdere verslavingen kan hebben. next.checkt beoordeelt de uitspraak als onwaar.