Een celstraf schrikt af. En veel geld betalen dan?

redacteuren economie

Het is nog lang niet afgelopen met de affaires in de financiële wereld. Hoe ernstig de Libor-fraude ook is waarvoor de Rabobank deze week een boete kreeg van 774 miljoen, het houdt hierna niet op.

De afgelopen dagen werd bekend dat zes grote internationale banken worden onderzocht voor knoeien met wisselkoersen. Verder loopt er een onderzoek naar manipulatie van de Euribor, net als Libor een belangrijk internationaal rentetarief.

Hoe kan het dat de sanering van de banken zo lang duurt? Sterker, er steeds weer affaires bij komen?

Om te beginnen doordat de onderzoeken naar malversaties nu pas naar buiten komen. Ze zijn in het verleden gestart – het gaat dus niet altijd om zaken die nu spelen. Maar omdat het omvangrijke onderzoeken zijn, duurt het soms jaren voor er iets naar buiten komt.

En verandering gaat niet snel. Toen Lehman Brothers in 2008 omviel, begonnen de Verenigde Staten metéén met het saneren en hervormen van probleembanken. Europa begon daar pas later aan.

Maar klaar is het nog nergens: je kunt een verrot systeem dat dertig jaar lang heeft kunnen groeien niet in vijf jaar terug naar normaal brengen.

(G)een bank in de gevangenis

Dat fraudeurs en hun eindverantwoordelijken in veel gevallen nauwelijks worden aangepakt, helpt ook niet mee. In de bekende schandalen zijn slechts enkele verdachten veroordeeld. Kweku Adoboli, effectenhandelaar voor het Zwitserse UBS, kreeg vorig jaar zeven jaar cel voor fraude die de bank een schadepost van 2,3 miljard dollar opleverde. Jérôme Kerviel, die in 2008 zijn werkgever Société Générale opzadelde met een verlies van 4,9 miljard dollar door wilde speculaties: drie jaar cel, waarvan twee jaar voorwaardelijk.

De meeste bankiers komen weg zonder veroordeling. Tegen de dertig bankiers die betrokken waren bij de Rabobank-fraude, zijn alleen ‘disciplinaire maatregelen’ getroffen. Ook de eindverantwoordelijke voor de afdeling waar de fraude plaatshad, bestuurslid Sipko Schat van Rabobank International, blijft zitten. Niet meer dan twee handelaren worden, voor zover bekend, mogelijk strafrechtelijk vervolgd door het Amerikaanse Openbaar Ministerie.

Waarom worden deze zaken vrijwel altijd afgedaan met een schikking?

Allereerst omdat banken niet in de gevangenis terecht kunnen komen.

Verder heeft het voor het Openbaar Ministerie vaak weinig zin om een zaak bij de rechtbank uit te vechten. De Libor-fraude bijvoorbeeld, is een razend ingewikkelde zaak die jaren kan slepen. Het is de vraag of het publiek dan nog weet wat die affaire ook al weer was.

Daar komt dan nog bij dat het maatschappelijk nut van een veroordeling in de ogen van het Openbaar Ministerie niet zo groot is. Het gaat om een kleine groep bankiers, in een klein hoekje van hun bedrijf. Een veroordeling kan een afschrikwekkend effect hebben, maar dat kan een schikking voor een hoog bedrag ook.

En het graaigedrag dan? Van alle zonden waar bankiers van worden beticht, roept dat de meeste verontwaardiging op.

Dé bankier die het etiket ‘graaier’ waarschijnlijk zijn leven lang niet meer kwijtraakt is Rijkman Groenink, de vroegere topman van ABN Amro die een vertrekpremie van 16 miljoen euro kreeg, terwijl zijn bank ten onder was gegaan in een overnamestrijd én later genationaliseerd moest worden.

Na het uitbreken van de kredietcrisis werd de bonus aangemerkt als de bron van veel kwaad. Bankiers waren veel te grote risico’s aangegaan om hun prestatiebeloningen op te schroeven, zo brachten ze de banken in gevaar. Perverse prikkels, heet dat in jargon. Politici willen die prikkels wegnemen, alleen: dat gaat zomaar niet.

Maar heus, alles wordt anders

Het Europees Parlement besloot dit voorjaar dat de bonussen van bankiers voortaan maximaal een jaarsalaris mogen bedragen én dat ze pas na vijf jaar mogen worden uitbetaald.

Maar de bankenlobby (met name de Londense City) heeft de nieuwe regels kunnen afzwakken: twee keer het jaarsalaris blijft mogelijk als een grote meerderheid van de aandeelhouders dat goedkeurt. Verder worden de bonussen gecorrigeerd voor inflatie.

Maar er is hoop: volgend jaar rond deze tijd moet er veel veranderd zijn. Dat is althans het doel van het grote balansonderzoek dat de Europese Centrale Bank gaat uitvoeren bij de 124 belangrijkste banken van de eurozone. Doel: schoon schip maken door de zwakke plekken bij individuele banken aan te tonen.

De vraag is nu alleen: hoe gaat die strengheid uitpakken als de bank over een jaar de resultaten publiceert en er inderdáád banken in de problemen blijken te zitten?

Zijn financiële markten en consumenten dan blij dat dat is aangetoond? Of zullen zij vooral schrikken omdat er toch weer nieuwe probleemgevallen blijken te zijn?