De huid vol bacteriën en schimmels

Welke bacteriën op de huid leven hangt sterk samen met iemands afweer. Erfelijke afwijkingen daarin geven hardnekkig eczeem. Herstel van de huidflora zou patiënten van hun klachten kunnen afhelpen.

De jeukende, schilferige rode plekken op de huid die maar niet over willen gaan, wemelen van de micro-organismen die bij mensen zonder eczeem nauwelijks voorkomen. Deze bacteriën weten het immuunsysteem zodanig te prikkelen dat ze een langdurige ontsteking in stand houden. Dat uit zich in hardnekkige eczeemplekken, bij voorkeur in de knieholtes, oksels en de binnenkant van de elleboog. Dat beeld rijst op uit twee onafhankelijke studies naar de microbiologie van eczeem die deze week gepubliceerd werden (Genome Research, 29 oktober; Nature, 30 oktober).

Onderzoekers verbonden aan de National Institutes of Health in Bethesda, Maryland, lieten in een uitgebreid DNA-onderzoek zien dat de huidflora van mensen met een aangeboren afwijking in het immuunsysteem behoorlijk verschilt van die van gezonde mensen. De deelnemende patiënten hadden op genetisch niveau heel verschillende afwijkingen, maar hadden als gemeenschappelijke kenmerk dat hun aandoening heel vaak gepaard ging met zogeheten atopisch eczeem.

Binnenkant van de elleboog

In de publicatie in Genome Research schrijft een team onder leiding van dermatoloog Heidi Kong dat patiënten met een aangeboren immuunstoornis niet alleen andere bacteriën en schimmels op hun huid hebben dan normaal, maar dat ook de verdeling van de huidflora over uiteenlopende plekken op het lichaam verschilt van die van gezonde mensen. De verscheidenheid aan bacteriesoorten aan de binnenkant van de elleboog was bij deze patiënten bijvoorbeeld opvallend mager terwijl er bij hen juist meer bacteriediversiteit werd gevonden achter de oren. Die onbalans in huidflora bereidt mogelijk de weg voor kwalijke bacteriën en schimmels die anders geen kans krijgen, schrijven de Amerikanen.

„Een beetje spijtig dat deze onderzoekers onze studie niet hebben aangehaald”, zegt moleculair bioloog Patrick Zeeuwen van de afdeling dermatologie van het Radboud Universitair Medisch Centrum in Nijmegen. In de zomer publiceerden de Nijmegenaren al een soortgelijk onderzoek (Journal of Innate Immunity, 22 juni) waarin zij aantoonden dat patiënten met een erfelijke stoornis in de afweer ook een afwijkende huidflora hebben. „In onze studie zaten weliswaar minder patiënten”, zegt Zeeuwen, „maar we waren wel de eersten.”

De Amerikanen detecteerden bij patiënten bacteriesoorten die bij controlepersonen geheel ontbraken, zoals verschillende Clostridium-soorten en Serratia marescens. Dat is in lijn met wat Zeeuwen en zijn collega’s eerder bij immuunzwakke patiënten vonden. „Wij zagen veel Acinetobacter, een bacteriesoort die in dezelfde groep valt als Serratia”, aldus Zeeuwen.

Waar het op neer komt , zegt de Nijmeegse bioloog, is dat deze patiënten kampen met een verkeerde bacteriële balans op de huid, waardoor ontstekingen veel makkelijker optreden dan normaal. De vraag is of het mogelijk is die balans met bijvoorbeeld een probiotica-smeerseltje te herstellen. De goede bacteriën daaruit zouden dan de kwaaie pieren kunnen verdrijven, waarna de huid kan genezen. De Amerikanen suggereren het in hun persbericht, maar bewezen is het nog lang niet, zegt Zeeuwen.

Schadelijke bacteriën

De aanwezigheid van schadelijke bacteriën zoals Staphylococcus aureus lijkt in ieder geval bij te dragen aan langdurige huidklachten. Bij meer dan 90 procent van de patiënten met atopisch eczeem leeft deze bacterie op de aangetaste plekken, waar die op de gezonde huid meestal ontbreekt. In Nature laten Japanse en Amerikaanse onderzoekers onder leiding van Gabriel Nuñez van de University of Michigan Medical School nu zien dat deze bacterie de ontstekingsreactie in de huid kan uitlokken met een eiwit dat deltatoxine wordt genoemd. Dit eiwit activeert de zogeheten mestcellen in de huid. Mestcellen zijn onderdeel van het immuunsysteem en dragen antilichamen op hun oppervlak waarmee ze bacteriën kunnen herkennen en onschadelijk maken. De onderzoekers ontdekten nu dat mestcellen in reactie op deltatoxine van de S. aureus bacterie grote hoeveelheden ontstekingsbevorderende stoffen uitscheiden, zoals histamine. Witte bloedcellen raken daardoor gealarmeerd en trekken naar de aangedane plek. Daardoor blijft de huid ontstoken op de plaatsen waar S.aureus kan blijven groeien. Het is een vicieuze cirkel.

Geschoren en gestript

In een proef met muizen lieten de onderzoekers zien dat de Staphylococcus-bacterie inderdaad langdurige infecties kan veroorzaken, maar dat infectie met een kreupele versie van deze bacterie (een variant die door het ontbreken van een stukje erfelijk informatie niet langer deltatoxine kan produceren) veel mildere symptomen veroorzaakt.

„Mooi onderzoek”, vindt Zeeuwen, al was hij aanvankelijk verbaasd dat Staphylococcus bij gezonde muizen infectie kon veroorzaken. „Maar in de kleine lettertjes van het artikel werd het duidelijk”, zegt hij. „Ze hebben de muizen vooraf geschoren en gestript, waardoor hun huidbarrière doorbroken was. Toen kon de bacterie zich vestigen.”

Dat detail wijst er volgens Zeeuwen maar weer eens op dat het ontstaan van constitutioneel eczeem een kip-en-ei-probleem is. „Inmiddels weten we dat genetische veranderingen in eiwitten die belangrijk zijn voor de huidbarrière leiden tot een lekke huid. En genetische afwijkingen in het immuunsysteem hebben tot gevolg dat ontstekingen van binnenuit makkelijker ontstaan, waardoor de samenstelling van micro-organismen op de huid verandert.”

De Nijmegenaren willen nu in een langjarige studie met patiënten achterhalen hoe iemands huidflora in de loop der jaren verandert en hoe dat verband houdt met zijn of haar klachten. Welke bacteriën op iemands huid teruggroeien na het genezen van de huid, hangt mogelijk af van de samenstelling van de flora dieper in de huid, zo bleek al uit eerder onderzoek in Nijmegen (Genome Biology, december 2012) .