Verslag: de hoorzitting Peter Koelewijn vs. A.F.Th. van der Heijden

Wat te doen met de scènes uit A.F.Th. van der Heijdens roman ‘De helleveeg’, waarin volgens zanger Peter Koelewijn zijn moeder beticht wordt van ‘aborteuse praktijken’? Niet ‘humaan’ oplossen, bleek vanmiddag tijdens de hoorzitting in Amsterdam.

Gezamenlijk het glas heffen in een Eindhoven café, misschien nog een klap uitdelen. Of gewoon een dubbelinterview in NRC Handelsblad, een krant die - gezien de plaatsing van een opiniestuk van A.F.Th van der Heijden afgelopen zaterdag - in de Amsterdamse hoorzitting tussen Peter Koelewijn en A.F.Th van der Heijden vanmiddag veelvuldig genoemd werd. Maar van deze ‘humane’ oplossingen hebben de partijen geen gebruik willen maken. Zelfs niet na enige bedenktijd: een korte schorsing aan het eind van de hoorzitting.

De kwestie is inmiddels bekend. Zanger Peter Koelewijn meent in de roman De helleveeg, het eerder dit jaar verschenen deel uit A.F.Th van der Heijdens romancyclus De Tandeloze Tijd, zijn moeder beticht te zien worden van ‘aborteuse praktijken’. In zijn roman situeert Van der Heijden een abortuspraktijk boven de, in werkelijkheid bestaand hebbende, Eindhovense viswinkel van de familie Koelewijn. De familie, zo schrijft Van der Heijden in zijn roman, van die zanger met de hit ‘Kom van dat dak af’. ‘Dat kan alleen maar doelen op mijn ouders’, zegt Koelewijn:

‘Er was maar één kamer boven die viswinkel en daar sliepen ze.’

Koelewijn vraagt zich af waarom Van der Heijden dit zijn familie heeft willen aandoen:

‘Het voelt als klap in het gezicht van iemand die ik niet eens ken. Voor mijn gevoel gaat Van der Heijden in zijn roman de grenzen van zijn artistieke vrijheid te buiten. Ik vind de manier waarop mijn familie in dit boek is neergezet een zeer grievend gebeuren. Ik sta hier omdat ik het fundamentele recht heb me te verdedigen als ik word aangevallen. Ik voel de noodzaak dat voor mijn reeds overleden ouders, mijn broers en zussen te doen.’

Koelewijn verwijt Van der Heijden gebrek aan inlevingsvermogen en eist rectificatie. Invoelend is hij wel, zegt Van der Heijden: ‘klaarblijkelijk is iets wat ik heb geschreven verkeerd gevallen. Dus dat trek ik mij weldegelijk aan.’ Rectificeren is echter problematisch. Volgens de partij Van der Heijden wordt er in De helleveeg noch gesuggereerd dat de familie van Koelewijn boven de viswinkel woont noch dat de moeder Koelewijn voor aborteuse praktijken verantwoordelijk is:

‘Nergens wordt gezegd dat de familie Koelewijn boven de winkel woont. De familie staat los van de abortuspraktijk. De enige relatie tussen viswinkel en abortuspraktijk is de vislucht. En vislucht kun je een viswinkel niet ontzeggen.’

De aborteuse is een ander romanpersonage, dat ‘groezelige wijf van de kennel’. Niet de moeder van Peter Koelewijn. Maar welk argument heeft Van der Heijden om een bekende naam als die van Peter Koelewijn in zijn roman te gebruiken? Volgens Van der Heijden om zijn roman in de jaren ’60 in te bedden en verleden en heden in elkaar te schuiven:

‘Uiteindelijk heeft iedere roman zenuwbanen naar de werkelijkheid. In De helleveeg zocht ik naar een couleur locale. En wat ik vond was een lokaal beroemde viswinkel die samen met dat beroemde nummer van een instituut als Peter Koelewijn als historische context konden dienen.’

Het is een techniek die Van der Heijden volgens zijn advocaat in het verleden vaker heeft gebruikt. Bijvoorbeeld in De slag om de blauwbrug, Van der Heijdens proloog van De Tandeloze Tijd, die zich afspeelt op de kroningsdag van Beatrix op 30 april 1980 en waarin naast de koningin ook ‘bestaande personen’ als Juliana en prins Bernhard worden opgevoerd.

Koelewijn is echter bang voor latent leesgedrag. Voor mensen die De helleveeg niet aandachtig genoeg lezen, Van der Heijdens fictie voor waar aannemen (‘Van der Heijden is een bekend iemand, dus iemand die niet zou liegen’) en geloven dat mevrouw Koelewijn boven haar viswinkel illegale praktijken uitvoerde.

En die fout is snel gemaakt volgens de partij Koelewijn. Dat bleek wel uit een blogpost van een blogger van de literaire blog Foxxblok. Deze blogger vroeg zich op 23 juni 2013 af of Peter Koelewijn de nieuwe roman van Van der Heijden al gehad gelezen, aangezien diens moeder werd beticht van aborteuse praktijken. De blogger heeft zijn interpretatie inmiddels ingetrokken:

“De eigenaren van de viswinkel heetten Koelewijn, NIET de aborteuse zoals ik eerst schreef. Niet goed gelezen. Ik ontken niet dat ik het aanvankelijk fout had, maar ik heb de passage nu toch aangepast. De eerste versie bewaar ik voorlopig off-line.”

Dezelfde fout werd volgens Koelewijn deze week gemaakt in een item op RTL Nieuws.

“Wat mij steekt: in het RTL Nieuws lieten ze afgelopen week in een item de viswinkel van mijn ouders zien. Met de camera op de eerste verdieping werd gezegd: ‘hier was de illegale abortuspraktijk van mevrouw Koelewijn.’”

Koelewijn betreurt het opgeroepen beeld van zijn overleden moeder en stoort zich ook aan die beschreven vislucht die volgens Van der Heijden in de trapopgang tussen viswinkel en eerste verdieping hing. ‘Mijn moeder was een uiterst propere vrouw van een vlijtige lieve familie die er alles aan deed om ons huis schoon te houden’. De humane opties van de rechter vinden dan ook geen gehoor. Koelewijn eist rectificatie: ‘een gezellig biertje lost de zaak niet op’. Van der Heijden zegt zo ver niet te willen gaan. Hij weet zich naar eigen zeggen ook even geen raad met de vier regels uit een Koelewijn-lied die hij in een nog te verschijnen roman heeft staan. ‘Ik vraag me nu af of die er nog in blijven staan.’ Over twee weken is de uitspraak.

Ook NRC Boekenredacteur Arjen Fortuin was aanwezig bij de hoorzitting. Hij schrijft daar morgen over in NRC Handelsblad. Peter Koelewijn zal op zijn beurt morgen, net als A.F.Th. van der Heijden een week geleden, met een opiniestuk zijn kant van de zaak belichten.