‘Alleen maar slechte mensen, daar hou ik van’

Scenarist van dramaseries Overspel en De Prooi over drama schrijven

Scenarioschrijver en regisseur Frank Ketelaar (midden) op de set van Overspel, in het gemeentehuis van Zaandijk, met acteurs Rifka Lodeizen en Bert Luppes. Foto ANP

„Net toen ik dacht dat ik eruit was, trokken ze me er weer in terug.” Net als de eerste reeks van de tv-serie Overspel, begon de tweede reeks met één kernzin. De eerste keer was dat: „Wat als de vrouw van een officier van justitie verliefd wordt op de advocaat van de tegenpartij?” Scenarist Frank Ketelaar: „En de tweede reeks begon met: Just when I thought I was out, they pulled me back in. Dat komt uit The Godfather 3. In het tweede seizoen probeert Willem Steenhouwer, voormalig advocaat van kwade zaken, met een schone lei te beginnen. Maar helaas heeft hij nog wat lijken in de kast liggen.”

In het eerste seizoen van Overspel heeft Willem (Fedja van Huêt), consigliere van vastgoedboef Couwenberg (Kees Prins), een affaire met Iris (Sylvia Hoeks), de vrouw van officier van Justitie Pepijn (Ramsey Nasr). Daarmee gooit hij de scheiding tussen onder- en bovenwereld overhoop. In het tweede seizoen proberen Iris en Willem los te breken van werk en gezin. Maar de anderen laten ze niet gaan.

Gelauwerd scenarist Frank Ketelaar heeft momenteel twee succesrijke dramaseries op tv: De Prooi, over de ondergang van ABN Amro, en het tweede seizoen van Overspel. Van die laatste serie is hij ook regisseur. Ketelaar houdt in zo’n geval het liefst werkelijk alles in eigen hand, als een showrunner Amerikaanse stijl: de tv-scenarist als baas van de hele onderneming.

„Zelfs de aankondigingstekstjes voor de tv-gidsen gaan eerst door mijn handen. Zo’n langlopende serie is een schip dat kaarsrecht moet koersen. Ik leg alles vast in een Overspel-bijbel: de spelopvatting, de cameravoering, de kadrering. Een tv-serie is een optelsom van enorm veel details. Elk detail dat niet door mijn handen is gegaan, kan het eindproduct beïnvloeden. Als ik vroeger series van mij op tv zag die door anderen waren geregisseerd, zakte ik soms door de bank van ellende.”

Alles zelf doen heeft ook een nadeel: „Als het klaar is, komt het mijn neus en oren uit. Wanneer een serie eindelijk op tv komt, kan ik geen aflevering meer zien. Ik zie alleen maar de fouten. Ik zie wat het had moeten zijn maar niet geworden is.”

Het schrijven van een tweede seizoen Overspel gaf hem veel vrijheid zegt Ketelaar: „Je kunt meteen beginnen, je hoeft niet eerst al die personages te introduceren. De kijkers kennen ze al: Ha, kijk, daar heb je Kees Prins weer, die een plaatje opzet”. Een terugkerende scène is die waarin vastgoedman Couwenberg in gedachten verzonken bij zijn pick-up staat, luisterend naar een gouwe ouwe. Deze week was het Tears in the Morning van The Beach Boys.

Kijkers lopen weg met Couwenberg, terwijl het een schurk is. Net als met Rijkman Groenink in De Prooi. „Alleen maar slechte mensen; daar houd ik van”, zegt Ketelaar. In Amerikaanse series zijn slechte mensen vaak hoofdpersonen. Die trend dringt door tot Nederland, in Overspel en Penoza. „Misschien is het begonnen met The Godfather. Mannen die moorden en de verschrikkelijkste dingen doen; dat zijn dan de helden. Voor J.R. Ewing of Tony Soprano geldt dat ook. Sympathie in drama is iets heel anders dan sympathie in het echte leven. Vriendelijke mensen zijn waardeloos voor drama. Nobele mensen, gatverdarrie, weg ermee. Maar een man die een moord beraamt, die wil je volgen.”

Volgens Ketelaar zijn boeven zo geschikt omdat ze actief en gedreven zijn: „Ze willen iets: een bank beroven, iemands vrouw afpikken. Dan begint het verhaal te lopen. En ja, de duistere kant van mensen,dat blijft ons intrigeren.” Niet alle boeven zijn goed, geeft hij toe. Pedofielen en nazi’s liggen moeilijk. Maar zelfs dan: „In Der Untergang ga je toch empathie voelen voor Adolf Hitler, of je wilt of niet.” Wat helpt, is als de boef minstens één ontroerende kant heeft. „Couwenbergs saving grace is dat hij graag oude singletjes draait. En dat hij een grote zwak heeft voor zijn zoon, die niet helemaal goed bij zijn hoofd is.”

Voor het schetsen van Couwenberg had Ketelaar veel aan zijn eigen achtergrond, hij groeide op in een Amsterdamse arbeidersbuurt. „Couwenberg is begonnen als huisschilder, maar hij was uitgenast, slim, dus is hij opgeklommen in het vastgoed”. Couwenberg zegt in de serie: „Studeren was niets voor ons soort mensen, zeiden ze tegen mij, met zo’n lachje.” Dat is autobiografisch, zegt Ketelaar, die kort Nederlands studeerde. „Als je bij ons thuis automonteur werd, dan had je het gemaakt.”

Ketelaars slechte mensen moeten ook nog doorlopend liegen: „Op de Filmacademie zei Hugo Heinen bij de eerste les: ‘schrijf maar op in jullie schriftje: het principe van de dialoog is de leugen’. Ok, je hebt ook altijd een ‘momento verità’, de confrontatiescène waarin de tegenstanders elkaar juist de waarheid zeggen. Maar de rest van de serie moet iedereen zoveel mogelijk tegen elkaar liegen.” Liegen is niet per se slecht zegt Ketelaar: „Een leugen uit liefde kan ontroerend werken.”

Met die dialogen vol leugens kun je de waarheid blootleggen. „Gerard Reve heeft ooit gezegd: je moet nooit iemand laten zeggen: ‘ik ben zo eenzaam’. Je kunt hem beter in een hotelkamer neerzetten en laten zeggen: ‘leuk behangetje’. Hij ruikt aan de lakens: ‘best frisse lakens’. En dan: best uit te houden hier’. Zo breng je de eenzaamheid van die man veel beter over.”

De Prooi: zaterdag slot, Ned 2, 20.20 uur. Overspel: zaterdag afl. 2, Ned 1, 21.40 uur.