Vissers en kunstenaars voelen een band

Talloze gesprekken met Urker vissers waren de basis voor de film ‘Episode of the sea’ van kunstenaarsduo Lonnie van Brummelen en Siebren de Haan. Een beeld van een vissersdorp dat de zee kwijtraakt.

35mm-still uit de film Episode of the sea van Lonnie van Brummelen en Siebren de Haan

In Zürich gaat deze week een film over de vissers van Urk in première. Episode of the sea, het nieuwste werk van het Nederlandse duo Lonnie van Brummelen en Siebren de Haan, is het sluitstuk van hun overzichtsexpositie in museum Kunsthaus.

Van Brummelen en De Haan maken internationaal furore. Dit jaar was hun werk ook te zien op het Filmfestival van New York, in Istanbul en Marseille. Dit weekend waren ze in Venetië voor een symposium. Maar de tweeënhalf jaar daarvoor waren ze vooral in Urk.

Daar laten ze hun film volgende week zien aan de leden van de vissersgemeenschap die hebben meegewerkt. In de film acteren vissers samen met toneelvereniging Urk op de Planken. „Voor die vertoning ben ik misschien wel nerveuzer”, zegt Van Brummelen op een terras in Amsterdam, om de hoek van hun studio.

Kunstenaars uit Amsterdam en strenggelovige vissers uit Urk: het lijkt een lastige combinatie. Hadden ze moeite om binnen te komen? „Welnee, dat viel erg mee. We merkten wel dat er veel wantrouwen was tegen journalisten die met vooropgestelde bedoelingen naar Urk komen om alleen maar dat ene quootje te halen. Wij moesten goed duidelijk maken dat wij kunstenaars zijn en kwamen onderzoeken zonder vooroordeel en echt geïnteresseerd waren in wat zij te vertellen hadden. We bleken veel gemeen te hebben. Het was de tijd dat Rutte zei dat ‘kunstenaars met hun rug naar het publiek en met hun portemonnee naar Den Haag stonden’. ‘Wij hebben ook een reputatieprobleem’, zeiden die vissers. Dat schiep een band.”

Het inmiddels gesloten Museum De Paviljoens in Almere had de kunstenaars een verblijf van enkele weken in Urk aangeboden. Op eigen gelegenheid zijn ze daarna vele tientallen keren naar Urk geweest. Toen ze met hun project begonnen, hadden ze nog geen idee wat ze zouden maken. Ze typten alle gesprekken met vissers woord voor woord uit, gingen kijken op de visafslag. Met een 35mm-camera uit de jaren tachtig maakten ze documentaire filmopnamen, van de havens, de boten, de visverwerking, en ze gingen twee keer met de vissers de zee op. „We hadden vaak het gevoel bedolven te raken onder de enorme hoeveelheid beelden, verhaallijnen, geluiden, waarin alles met elkaar verstrengeld leek, en dat zoveel weerstand bood tegen opdeling in afzonderlijke onderwerpen”, vertelt De Haan. „Alles leek met elkaar verbonden: economie, natuur, de gewoontes van de vis, het weer, traditie, sociale organisatie van de gemeenschap, religie.”

Promotieplek

Verbanden leggen tussen al die dingen, dat is wat Van Brummelen en De Haan beogen. De Haan is een filosoof die kunstenaar is geworden. Van Brummelen is kunstenaar (Rietveld, Rijksakademie, winnaar Prix de Rome 2004) en studeerde een jaar filosofie. Zij heeft nu een promotieplek aan de UvA en de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht, de research doen ze samen.

Het resultaat is geen documentaire, maar ook geen fictie. Episode of the sea gaat over een vissersdorp dat van de zee wordt afgesloten door inpoldering van de Zuiderzee, zich toch weer welvarend weet te maken om uiteindelijk door visquota en dure brandstofprijzen weer in het slop te raken. Dat wordt verteld via lange teksten van Van Brummelen en De Haan en geacteerde scènes van de Urker vissers en hun vrouwen. De verhalen worden afgewisseld met woordloze beelden van het drooggevallen landschap rond het eiland, van het vissen op zee, het verwerken van de vis in de fabriek in Urk of de sloop van een schip in Gent. Allemaal in zwart-wit, wat de film tijdloos maakt.

Ze brachten met dit project hun idee van de drifting studio – een atelier op locatie – in de praktijk, realiseerden ze zich pas achteraf. Dat concept hadden ze ontwikkeld tijdens het maken van de film Monument of Sugar (2007). Van Brummelen: „Ons plan bij die film was om de uit Europa afkomstige stroom gesubsidieerde suiker om te keren, door Europese suiker in Nigeria aan te schaffen, er daar ter plekke een monument van te maken en dit terug naar Europa te verschepen. Monumenten kunnen namelijk belastingvrij in Europa worden ingevoerd. Maar de Europese suiker die op papier naar Nigeria was vervoerd, konden we in Nigeria zelf niet vinden. Om te weten wat er echt met de suiker gebeurt, zou je het materiaal geen moment uit het oog moeten verliezen. Daarom speculeerden we in het laatste hoofdstuk van de film over een drifting studio: een atelier aan boord.”

Met andere kunstenaars, journalisten en academici zetten Van Brummelen en De Haan twee jaar geleden de groep World of Matter op, die onderzoekt wat handel in grondstoffen betekent. Niet alleen in economisch opzicht, maar ook voor gemeenschappen, voor de natuur. Twee weken geleden publiceerden ze hun onderzoek op een website in Brussel, begin volgend jaar is de eerste expositie in HartWare, Dortmund.

Het volgende project? „Dat is waarschijnlijk weer in de Noordoostpolder”, zegt Van Brummelen. „Daar hadden we ook al gesprekken gevoerd met de families van boeren en tuinders die zich daar na de inpoldering hebben gevestigd. Wist jij dat de boeren speciaal werden uitgezocht op hun geschiktheid om een nieuwe gemeenschap te vormen? Actief zijn in een vereniging strekte tot aanbeveling. Nog steeds is er een bloeiend verenigingsleven. Tegelijkertijd wordt er intensief land- en tuinbouw bedreven, en wereldwijd geëxporteerd. Dat maakt ons nieuwsgierig.”

Episode of the sea gaat 2 nov. in première in het Kunsthaus in Zürich, waar Van Brummelen en De Haan tot 10 nov. de overzichtstentoonstelling Revolt of the Giants hebben. Monument of Sugar is van 1 -17 nov. te zien tijdens de expositie Tolerant Home-Chambres des Caneaux in Amsterdam.

    • Daan van Lent