Het sprookje van Poetin

Sinds 2009 werken fotograaf Rob Hornstra en journalist Arnold van Bruggen aan The Sochi Project, over de toekomstige olympische stad. Hun foto’s en verhalen zijn nu te zien in Antwerpen.

Hamzad Ivlojev, Nazran, Ingoesjetië, 2012 Foto Rob Hornstra. Courtesy Flatland Gallery NL/Paris.

Hamzad Ivlojev is een verbitterd man. Hij was politieagent in Ingoesjetië, in de noordelijke Kaukasus, en had dienst toen het politiebureau ’s nachts werd aangevallen. Om zijn collega’s te redden wierp hij zich op een handgranaat. Nu mist hij beide benen, een arm en een oog. „Het was allemaal voor niets”, zei hij tegen journalist Arnold van Bruggen. „Ik offerde mezelf op voor een stel lafaards.” Fotograaf Rob Hornstra heeft hem geportretteerd, thuis op het bed, zijn overgebleven arm beschermend om zijn dochter heen geslagen.

Het is een van de indringende beelden en verhalen op de expositie in het FotoMuseum in Antwerpen van The Sochi Project, het staaltje slow journalism waar Hornstra en Van Bruggen sinds 2009 aan werken. Naast enkele subsidies is ‘Sochi’ als eerste journalistieke project in Nederland vooral gefinancierd door crowdfunding, met 634 particuliere donateurs. Aanleiding was de toewijzing van de Olympische Winterspelen van komende februari aan Sotsji, 37 uur reizen met de trein vanuit Moskou. Een curieuze beslissing, niet alleen om de politieke onrust en het geweld in de Kausasus, maar ook omdat Sotsji een subtropisch klimaat heeft, het is het Florida van Rusland. Op de site citeren ze Poetin: „Echte sneeuw is gegarandeerd.” De kosten van de Winterspelen zijn inmiddels tot boven de 35 miljard euro gestegen – de duurste Spelen ooit.

Welk beeld ligt Van Bruggen het meest na aan het hart, na al die honderden gesprekken, elf reizen door Sotsji, Abchazië en de Noord-Kaukasus, tien publicaties en het maken van een website? Hij wijst naar de foto van Ivlojev. „Zijn verhaal laat heel goed zien hoe de politiek direct ingrijpt in de levens van mensen. En ondanks zijn eigen lot konden we met hem op een brede filosofische manier praten over leven en politiek in Rusland en de Kaukasus.”

Rob Hornstra (38) reist al sinds 2004 naar Rusland en maakte er een aantal boeken over, waaronder 101 Billionaires. „Niet per se omdat ik zo van Rusland houd”, zegt hij, „maar vooral omdat de overgang van hardcore communisme naar een markteconomie visueel heel goed zichtbaar is.”

Maar voorlopig komen hij en Van Bruggen Rusland niet meer in: in juli weigerden de autoriteiten hun een visum. Met de spanningen rond het Nederland-Ruslandjaar had dat niets te maken, zegt Hornstra, ze hadden al een jaar problemen. Daarop werd ook de geplande tentoonstelling van The Sochi Project in Moskou afgezegd. Dit heeft juist heel goed uitgepakt voor de bekendheid van het project: de onlinekrant Lenta en het Sacharov-centrum hebben de beelden geplaatst. „De visumkwestie heeft ervoor gezorgd dat we dit project aan veel meer Russen hebben kunnen teruggeven dan we ooit met de tentoonstelling in Moskou hadden kunnen bereiken.”

Hornstra is uitgesproken in zijn opvatting over een eventuele boycot van de Spelen. „De sporters moeten gaan. De fans moeten goed naar ons project kijken en zich afvragen of ze het voor zichzelf kunnen verantwoorden om te gaan. Maar functionarissen zoals ministers en de koning moeten zeker niet gaan, dan zijn ze alleen maar poppetjes in het sprookje van Poetin.”

Krantenpapier

In de grote zaal in het Antwerpse FotoMuseum valt de grote verscheidenheid direct op, zowel in de foto’s als in de presentatie. Sommige zijn op grote vellen glimmend fotopapier afgedrukt, andere op krantenpapier. Van sommige mensen zijn korte films gemaakt die op iPads te zien zijn. De serie foto’s van zangers in hotels en restaurants met de bekende sneue Sovjetinrichting zijn juist als billboards uitgevoerd. Op de muren staan citaten, van Poetin („De Olympische familie zal zich thuis voelen in Sotsji”) maar ook van een jong meisje dat zegt: „Soms als het ’s nachts donker is raak ik verlamd van angst. Ik zie gemaskerde mannen mijn kamer binnenkomen.”

Slechts enkele foto’s gaan direct over de Spelen, zoals die van twee stadions in aanbouw met bouwvakkers die kaartspelen of liggen te zonnen. Vaker gaat het over het harde en onzekere leven van de mensen hier. Een vrouw zit op een kruk middenin een kamer en vertelt in het bijschrift hoe haar man op een dag spoorloos verdween. Een bebloed kinderhemdje herinnert aan de gijzeling van schoolkinderen drie jaar geleden in Beslan. Soms gaat het over het leven van alle tijden, zoals de tieners die de laatste bitterzoete dans van de zomervakantie beleven – Sotsji was in Rusland vooral bekend als vakantie- en kuuroord.

Die verscheidenheid zit ook in de publicaties die Hornstra en Van Bruggen, samen met vormgevers Kummer en Herrman, de afgelopen vijf jaar hebben gemaakt. De ene keer maakten ze een krant, de andere keer een klein boek, zoals over Abchazië, of een groot boek, zoals over de zangers, of een tussenmaat, zoals het dit jaar verschenen Geheime Geschiedenis van Khava Gaisanova, het verhaal van een winkelierster in het dorpje Tsjermen van wie de man is verdwenen. Op de site wordt het verhaal weer anders verteld, met allerlei multimedia. Medio volgende maand verschijnt het magnum opus, An Atlas of War and Tourism in the Caucasus, bij de New Yorkse uitgever Aperture. Medio december komt er nog een expositie, in Huis Marseille in Amsterdam, waar de nadruk minder op de journalistieke kant van het project ligt en meer op Hornstra’s fotografie pur sang.

Hornstra kreeg vorig jaar de eerste prijs in de categorie kunst van World Press Photo, maar zijn benadering noemt hij zelf „in your face, rechttoe rechtaan documentaire fotografie”. Dat wil vooral zeggen: onopgesmukt. Het engagement uit zich soms in amper verholen boosheid over hoe de Spelen over de bevolking heen zijn uitgerold, maar vaker nog in mededogen en oprechte belangstelling voor de mensen die zij ontmoeten en de levens die ze leiden.

„Het verhaal is leidend”, zegt Hornstra. „Zowel in de manier waarop ik het onderwerp fotografeer als in de manier waarop het naar buiten wordt gebracht.” Hem is wel eens verweten dat hij te veel aan marketing doet. „Hoewel er nu veel verandert in het denken van de kunstwereld over geld, vinden veel mensen het kennelijk moeilijk dat je je inspant om mensen met je werk te bereiken. Maar het is essentieel, dit alles was alleen maar mogelijk dankzij de crowdfunding. De tijd dat de fotograaf fotografeerde en verder alleen wat enveloppen met negatieven bij een redactie of een uitgever dropte, is echt voorbij. Ik ben verantwoordelijk voor mijn werk en wat ermee gebeurt.”

The Sochi Project. T/m 2 maart in het FotoMuseum Antwerpen. Inl: fotomuseum.be. 14 dec t/m 2 maart in Huis Marseille, Amsterdam. Inl: huismarseille.nl

    • Tracy Metz