Tsjechië in greep van chaos en intrige

President Zeman intervenieert openlijk in de politiek: hij heeft de sociaal-democraten al weten te splijten.

Een medestander van de socialistische partijleider Sobotka gaat na een aanhankelijkheidsbetoging naar huis. Op het bord staat: ‘Voor Sobotka en democratie’. Foto Reuters

Wantrouwen overheerst de Tsjechische politiek, nu de vervroegde parlementsverkiezingen het land afgelopen weekeinde van de wal in de sloot hebben geholpen. In de sociaal-democratische CSSD, die als grootste partij een sleutelrol zou moeten spelen bij de formatie van een nieuwe regering, is zelfs een openlijke partijoorlog uitgebroken. Die partijstrijd is slechts een van de signalen dat het politieke establishment in Praag ernstig in het ongerede is geraakt. Een ander crisisverschijnsel is de spectaculaire entree van een protestpartij, de Actie van Ontevreden Burgers (ANO) die is opgericht door een miljardair die de pretentie heeft in een handomdraai schoon schip te kunnen maken.

Vooralsnog is de CSSD de dupe van deze chaos. Omdat de conservatieve coalitie van premier Petr Necas er met corruptie- en spionageschandalen een rommeltje van had gemaakt, dacht de sociaal-democraat Bohuslav Sobotka dat hij de CSSD na zeven jaar oppositie weer eens naar de macht kon leiden. Maar de uitslag was amper binnen of hij moest in eigen kring voor zijn politieke leven vechten.

Dat de CSSD was teruggevallen tot iets meer dan twintig procent – terwijl de twee grootste rechtse partijen samen bijna waren gehalveerd tot iets minder dan twintig procent – was aanleiding tot oproer tegen partijleider Sobotka. Twintig leden van het 33-koppige partijpresidium riepen hem meteen zondag al op om af te treden.

Sobotka weigerde daaraan gehoor te geven. Maar zijn macht binnen de CSSD is door deze muiterij zo ondermijnd dat het de vraag is of hij überhaupt in staat is een coalitie met de kleine christen-democratische partij (zeven procent) en de protestpartij ANO (achttien procent) te vormen.

Dat is ook de vraag omdat niemand minder dan president Milos Zeman een venijnige rol speelt in de partijstrijd binnen de CSSD. Heel brutaal zelfs. Zijn eigen afgescheiden linkse partij wist – anders dan Zeman in zijn heimelijke scenario had geschreven – wederom niet de kiesdrempel van vijf procent te halen. Maar dat fiasco noopt Zeman niet tot bescheidenheid. De president riep Sobotka openlijk op af te treden en plaats te maken voor diens interne tegenstander Michal Hasek. Daarna ging Zeman in conclaaf met de muiters, die een eigen team voor coalitiebesprekingen vormden. Gisteren koos de fractie zelfs een voorzitter die bij het Hasek/Zeman-kamp hoort. Omdat Sobotka niet boog, heeft de partij nu twee onderhandelaars: Sobokta (42) en Hasek (37).

Een duidelijker poging tot schisma in de CSSD, waar Zeman zelf carrière heeft gemaakt voordat hij die in 2009 met ruzie verliet, was niet denkbaar. Met gevoel voor pathetiek vergeleek Sobotka de ‘putschpoging’ van zijn partijgenoten, gedekt door de president, met de wijze waarop de communisten in 1948 de CSSD via zogeheten ‘actiecomités’ op straat wisten te breken om vervolgens de staatsmacht in Tsjechoslowakije te grijpen. De communisten hadden toen 38 procent van de kiezers achter zich. Na deze ‘coup’ zouden de communisten nooit meer vrije verkiezingen uitschrijven.

De onbeschaamdheid van Zeman – die als staatshoofd vooral moet waken voor het decorum in het staatsrecht – kan in het huidige machtsvacuüm ook gedijen omdat de spectaculair winnende protestpartij wordt geleid door een politiek onbeschreven blad.

Andrej Babis, de oprichter van ANO (niet alleen de afkorting van de malcontenten maar ook Tsjechisch voor ‘ja’), is naar eigen zeggen alleen de politiek in gegaan om de rommel van de traditionele politici op te ruimen. Behalve op lagere belastingen en meer hulp voor invaliden en ouderen, concentreert zijn programma zich op een grootscheepse zuivering van het justitiële en politiële apparaat. Babis pretendeert de staat als bedrijf te kunnen leiden. Zoals Silvio Berlusconi in Italië ook dacht en premier Bidzina Ivanisjvili in Georgië nog steeds denkt.

De zakenman (de 59-jarige zoon van een communistische diplomaat), die na de ‘fluwelen revolutie’ van 1989 een voedselconcern met 28.000 werknemers en een omzet van 5,5 miljard euro bouwde, wist zich dit weekeinde geen raad met zijn wippositie. Zaterdag zei Babis geen regeringsverantwoordelijkheid te willen dragen. Zondag weersprak zijn tweede man dat weer categorisch. Maandag verklaarde ANO toch wel iets te willen de sociaal- en de christen-democraten.

Eén van de eerste vragen die Babis daarna moest beantwoorden is met wie hij wil onderhandelen: met Hasek of met Sobotka. De zakenman koos gisteren voor Sobotka. Maar hoe lang?

President Zeman heeft dus al één slag binnen. Hij heeft de CSSD weten te splijten en wacht intussen zijn eigen kansen af. Hoe groter de chaos, hoe meer macht hij kan ontplooien.

    • Hubert Smeets