‘Hoorspel The War of the Worlds veroorzaakte helemaal geen paniek’

De voorpagina van The New York Times de ochtend na de radiouitzending.

Vandaag precies 75 jaar geleden werd The War of the Worlds uitgezonden op de Amerikaanse radio. Het hoorspel van Orson Welles was zo realistisch dat veel mensen echt geloofden dat er marsmannetjes op aarde geland waren, met grote paniek als gevolg. Tenminste, dat was altijd het vermakelijke verhaal.

Het was driekwart eeuw geleden een zondag, 30 oktober 1938. Halloween. Even na acht uur in de avond begon een radio-uitzending Welles, gebaseerd op een toen nog redelijk onbekend verhaal van H.G. Wells uit 1898. Het begon met een keurige aankondiging:

“The Columbia Broadcasting System and its affiliated stations present Orson Welles and the Mercury Theatre on the Air in “The War of the Worlds” by H. G. Wells. [muziek] Ladies and gentlemen, the director of the Mercury Theatre and star of these broadcasts, Orson Welles.”

De hele uitzending (en hier het transcript):

‘We onderbreken ons programma met dansmuziek’

Maar uiteraard luisterde niet iedereen meteen vanaf het begin. Er waren ook veel radioluisteraars die later inschakelden en hoorden dat de uitzending werd ‘onderbroken’ voor een mededeling:

“Ladies and gentlemen, we interrupt our program of dance music to bring you a special bulletin from the Intercontinental Radio News. At twenty minutes before eight, central time, Professor Farrell of the Mount Jennings Observatory, Chicago, Illinois, reports observing several explosions of incandescent gas, occurring at regular intervals on the planet Mars. The spectroscope indicates the gas to be hydrogen and moving towards the earth with enormous velocity.”

Kortom: de marsmannetjes waren onderweg naar de aarde. Meer specifiek naar Grovers Mill in New Jersey. Later in de uitzending:

“In the meantime, further details of the catastrophe at Grovers Mill are coming in. The strange creatures, after unleashing their deadly assault, crawled back in their pit and made no attempt to prevent the efforts of the firemen to recover the bodies and extinguish the fire”

Het gaat goed mis met de mensheid in Welles’ hoorspel, totdat hij zelf na een uur de uitzending zo afsluit:

“This is Orson Welles, ladies and gentlemen, out of character to assure you that “The War of The Worlds” has no further significance than as the holiday offering it was intended to be.”

Grote paniek onder Amerikanen, schrijven de kranten

De volgende dag schreven veel kranten dat er paniek was ontstaan onder luisteraars die de introductie (en de afsluiting) niet hadden meegekregen. Veel van hen waren twaalf minuten later pas aan de knop gaan draaien, toen een veel populairder programma op een concurrerende zender overschakelde op een muziekje. Welles had juist op dat punt een ‘nieuwsbulletin’ geplaatst met de mededeling dat de aliens uit hun ruimteschip kwamen.

Hoeveel mensen renden in paniek de straat op, kregen een hartaanval of pleegden zelfmoord? Sommige berichten spraken de volgende dag van duizenden die dachten dat het echt was. Door de jaren heen groeide dat aantal naarmate het vaker opgerakeld werd: vandaag de dag hebben media het niet zelden over een miljoen (!) hysterische Amerikanen die zich een alieninvasie lieten aanpraten.

Zoals in een uitzending van American Experience op PBS van gisteravond, over die bewuste avond. Hieronder het eerste deel (voor de duidelijkheid: de geïnterviewde ‘luisteraars’ op ‘oude beelden’ zijn acteurs).

Dat aantal van een miljoen kwam ook terug in de aflevering van NPR’s Radiolab van afgelopen weekend:

In kranten werd gesproken van mensen die in paniek de straat op renden, een hartaanval kregen of zelfs zelfmoord pleegden. De dag na de uitzending reageerde Welles op de grote sociale en politieke onrust die inmiddels ontstaan was:

http://youtu.be/uuEGiruAFSw

‘Het aantal luisteraars werd overdreven omdat de uitzending berucht werd’

Maar hoe weten we zo zeker dat luisteraars in zulke grote aantallen in de echtheid van het hoorspel geloofden? Opiniepeiler Hadley Cantril deed veel onderzoek naar massahysterie en greep de WotW-uitzending aan als onderwerp. Volgens een onderzoek van hem uit 1966 raakte ongeveer 20 procent van de luisteraars in paniek. Hoeveel luisteraars er precies waren, is niet bekend, maar schattingen gingen vaak uit van zes miljoen, van wie er (ook volgens hoogleraar Richard J. Hand) 1,2 miljoen “echt bang” waren.

Maar volgens Jefferson Pooley (hoogleraar media en communicatie) and Michael Socolow (hoogleraar communicatie en journalisme) is daar allemaal niets van waar. Zij schreven eergisteren bij een artikel voor Slate dat in werkelijkheid “vrijwel niemand” in paniek raakte.

Volgens Pooley en Socolow was het een opzetje van de kranten die melding maakten van de onrust. Tijdens The Great Depression van de jaren dertig had de radio veel adverteerders weggelokt bij de kranten, dus kwam het ze goed uit dat ze dat concurrerende medium konden wegzetten als een onbetrouwbare nieuwsbron.

Bovendien groeide het verhaal door de jaren heen, juist omdat het zo’n mooie anekdote was, schrijven de hoogleraren:

“A curious (but predictable) phenomenon occurred: As the show receded in time and became more infamous, more and more people claimed to have heard it. As weeks, months, and years passed, the audience’s size swelled to such an extent that you might actually believe most of America was tuned to CBS that night. But that was hardly the case.”

Volgens de twee hoogleraren valt uit een luisteronderzoek van die avond op te maken dat 98 procent van 5.000 ondervraagde huishoudens niet naar het hoorspel luisterde. Die 2 procent zou met de 123 miljoen inwoners die de VS toen hadden, dus maximaal iets minder dan 2,5 miljoen zijn.

Bovendien zou Cantril mensen voor zijn onderzoek wel erg makkelijk in het hokje ‘frightened’ hebben gezet, waardoor naast het totaal aantal luisteraars ook het aantal “bange” luisteraars overdreven werd. Ziekenhuizen wisten niets van mensen die waren binnengebracht na de uitzending en er waren geen ooggetuigen van massahysterie in de straten.

Kortom: vrijwel alles wat vaak beweerd wordt over die avond, kan volgens het Slate-duo worden weerlegd. Maar waarom blijft de mythe van de ‘panic broadcast’ dan bestaan? Volgens Pooley en Socolow is dat omdat het zo’n mooi voorbeeld is van de angst die we voelen voor de macht van media. “Het zijn niet de marsmannetjes waar we bang voor zijn, maar ABC, CBS en NBC.”

Meer The War of the Worlds

Het verhaal van Wells is sindsdien nog vaak in andere vormen verschenen. Het werd in 1953 verfilmd, met een televisieserie als spin-off in 1988. In 2005 verscheen een nieuwe verfilming, met Steven Spielberg als regisseur en Tom Cruise in de hoofdrol.

In 1978 verscheen Jeff Wayne’s Musical Version of The War of the Worlds, die van het verhaal een progressive rock-album met gesproken tekst maakte.

Luister naar The War of the Worlds op Spotify
    • Peter Zantingh