Duitse kritiek op ‘digitale bezettingsmacht’

De Duitse politiek is verdeeld over de vraag welke gevolgen de NSA-affaire moet hebben.

De VS zijn een „digitale bezettingsmacht” in Duitsland. Dat zegt de conservatieve bondsdagafgevaardigde Hans-Peter Uhl (CSU), en hij is niet de enige Duitse politicus die dezer dagen grote woorden gebruikt. De storm van verontwaardiging over het (veronderstelde) afluisteren van de mobiele telefoon van bondskanselier Angela Merkel (CDU) door de Amerikaanse inlichtingendienst NSA houdt aan in Berlijn. Sinds deze week wordt er ook de vraag gesteld welke consequenties alle ophef moet hebben. En daarover lopen de meningen uiteen. Zo wil Merkel een no-spy-akkoord, analoog aan de afspraken tussen de VS, het Verenigd Koninkrijk, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland. Duitsland wil niet langer doelwit zijn van spionage-activiteiten maar een gelijkwaardige partner worden van de Amerikaanse inlichtingendiensten. In dat verband spreekt haar buitenlandadviseur, Christoph Heusgen, vandaag met functionarissen in het Witte Huis.

Maar anderen, zoals de bondscommissaris voor databescherming, Peter Schaar, willen vooral dat Duitsland garanties eist voor privacybescherming in de onderhandelingen met de VS over het uitwisselen van bankgegevens of over het vrijhandelsverdrag.

De felle kritiek van het bondsdaglid Uhl, lid van de parlementaire commissie voor de inlichtingendiensten, is tekenend voor de gedaalde temperatuur in de Duits-Amerikaanse relaties. Uhl is echter tegen een parlementair onderzoek. Hij vindt dat de verkeerde weg, omdat parlementaire onderzoekscommissies het optreden van de eigen regering onder de loep nemen. En die valt in dit geval niets te verwijten, redeneert de conservatief.

Daar wordt anders over gedacht door de oppositiefracties, Groenen en Die Linke, en sinds vorige week: de sociaal-democratische SPD. Die partij verkeert in een staat van coalitievorming met CDU en CSU, maar is voor een parlementair onderzoek naar het optreden van de Amerikanen en de eigen inlichtingendiensten.

Het uitgangspunt van de regering- Merkel is formeel dat op „Duitse bodem de Duitse wet” geldt. Op het bespioneren van privépersonen staat een gevangenisstraf van drie jaar. Operaties van geheime diensten die de belangen van de Bondsrepubliek schade toebrengen, kunnen in het uiterste geval bestraft worden met tien jaar cel. Nadat klokkenluider Edward Snowden aan het begin van de zomer materiaal had gelekt waaruit bleek dat het internetgedrag van miljoenen Duitsers door de Amerikanen (en de Britten) wordt gevolgd, was een eerste storm van verontwaardiging opgestoken. In augustus temde Merkel de ophef met de bezweringsformule dat er op „Duits grondgebied geen Duitse wet was overtreden”. De Amerikanen visten hun data kennelijk uit glasvezelleidingen ergens tussen Duitsland en de VS.

Maar het afluisteren van de kanselier vanuit de Amerikaanse ambassade, midden in de Berlijnse regeringswijk, is strijdig met het Verdrag van Wenen dat de positie van diplomaten regelt. Minister Hans-Peter Friedrich (Binnenlandse Zaken) was gisteren helder: wie in Duitsland verantwoordelijk is voor deze operatie zal worden vervolgd. „En als hij een diplomaat is moet hij het land uit.” Alweer ferme taal, maar Friedrich voegde er aan toe dat „de goede betrekkingen met de VS niet in gevaar mogen komen”. En ook dat hij niet van plan is af te treden in verband met het kennelijke falen van de Duitse contraspionagediensten.

Dat optreden hangt nauw samen met de innige, in verdragen vastgelegde samenwerking met de Amerikanen, zoals historicus Josef Foschepoth eerder zei tegen de Süddeutsche Zeitung. Deze specialist in de betrekkingen tussen inlichtingendiensten van beide landen sinds de oorlog, betoogt dat de NSA op grond van afspraken in NAVO-verband vrij mag opereren in Duitsland. Over Merkels opmerking dat „men zoiets niet doet onder vrienden” zei Foschepoth: „De realiteit ziet er anders uit. Er is veel huichelarij in het spel.”

De kleine oppositiepartijen en de SPD hebben nu in verband met de voorgenomen parlementaire enquête gezegd dat Snowden moet optreden als kroongetuige. Snowden wordt door de VS gezocht op verdenking van het lekken van staatsgeheimen en kreeg tijdelijk asiel in Rusland. Hij zou volgens de Duitse partijen een ‘vrijgeleide’ moeten krijgen. Maar Foschepoth waarschuwde eerder al: op grond van geheime afspraken uit 1955 moeten de Duitse autoriteiten de Amerikanen daarover per ommegaande informeren en hebben de Amerikanen vervolgens nog altijd het recht de verdachte binnen 21 dagen te verhoren en eventueel het land uit te brengen.