Serieuze spelletjes

Nederland verkeert in een goede uitgangspositie om een leidende rol te gaan spelen op de internationale markt van computerspellen voor serieuze toepassingen.

Thomas’ coördinatievermogen wordt met behulp van een computerspel getraind in revalidatiecentrum De Hoogstraat. Rechts therapeut-onderzoeker Joep Janssen. Foto Ilvy Njiokiktjien

Met een plastic gitaar om zijn nek staart Thomas (18) geconcentreerd naar een groot televisiescherm naast het fitnessapparaat waar hij op loopt. De therapieruimte van revalidatiekliniek De Hoogstraat in Utrecht. Thomas draagt een petje, om het litteken te bedekken dat hij heeft overgehouden aan een operatie vorige week. Bij een ongeval verloor Thomas een deel van zijn schedel en liep hij hersenletsel op. Zijn coördinatievermogen is verminderd, net als zijn gezichtsvermogen. Vorige week werd het stuk schedel teruggeplaatst.

Nu speelt hij Guitar Hero. Op de plastic gitaar moet Thomas akkoorden spelen die op het beeldscherm verschijnen. Tegenstander is zijn therapeut José Ermers. Ze spelen tegen elkaar om een wedstrijdelement in de therapie te brengen. Dat maakt de therapie leuker voor Thomas. Volgens de therapeuten heeft hij nauwelijks in de gaten met therapie bezig te zijn, maar bereiken ze wél behandeldoelen. Hij moet schuine stappen maken op de loopband, en tegelijk naar het beeldscherm kijken. Zo traint hij coördinatie en gezichtsvermogen.

Ermers roept door de ruimte: „Já-ha, ik heb hem!” Thomas draait zich, geeft lachend een high five: „Je pakte me echt met die gitaarsolo”. Therapeut-onderzoeker Joep Janssen kijkt toe: „Thomas maakt met gaming betere vorderingen dan met andere therapieën. Dat zien we ook bij andere revalidanten. Het is veel leuker voor ze, en daardoor zijn ze erg gemotiveerd. Vooral het wedstrijdelement is belangrijk; dat maakt het leuk en spannend. Het biedt ons de kans om behandeldoelen snel en efficiënt te verwezenlijken.”

Revalidatiekliniek De Hoogstraat gebruikt applied gaming: spelletjes met een praktische toepassing voor bijvoorbeeld de gezondheidszorg, onderwijs, bedrijven en defensie. Het wordt ook wel serious gaming genoemd. Onlangs maakte de Economic Board Utrecht bekend dat private partijen en overheden de komende jaren via het stimuleringsprogramma Growing Games „tientallen miljoenen euro’s” investeren in deze praktische spellen voor training en therapie.

Hoe groot is die markt? En hoe groot is Nederland in deze sector?

Circa 330 bedrijven

De meest recente cijfers komen uit de Gamesmonitor van eind vorig jaar. Daarin staat dat de wereldmarkt groeit van 1,5 miljard euro omzet on 2010 van 10 miljard euro in 2015, tegen 1,5 miljard euro in 2010. De totale gamesindustrie in Nederland telt circa 330 bedrijven die samen goed zijn voor 3.000 banen.

Nog geen tien bedrijven hebben meer dan vijftig werknemers. Iets meer dan de helft van deze bedrijven maakt spellen voor serieuze toepassingen; een veel hoger percentage dan in andere landen, waar veruit de meeste bedrijven zich richten op entertainment spelletjes. Beroemde voorbeelden daarvan zijn voetbalspel FIFA en maffiaspel Grand Theft Auto.

Nederland heeft in Europa, samen met het Verenigd Koninkrijk, de meeste gamingstudio’s. Ook zijn er in Nederland relatief gezien evenveel softwareontwikkelaars als in Japan – het gamingland bij uitstek dat vooral gericht is op entertainment spelletjes.

Belangrijke voordelen voor Nederland: kennisorganisatie TNO gaat spellen voor serieuze toepassingen keuren. Een wetenschappelijk bewijs dat ze doen waarvoor ze bedoeld zijn. Zo krijgen Nederlandse spellen een keurmerk. Belangrijk ook voor de export.

Ander voordeel: het feit dat zich in Nederland relatief veel bedrijven zich richten op spellen met een praktische toepassing. Dat zegt Martijn van Best van de Dutch Game Garden, een koepel voor gamesbedrijven in Nederland. Volgens Van Best staat Nederland aan de vooravond van „grote veranderingen in de gamessector”.

Kennis en kunde

Om te groeien is een ander businessmodel nodig. Spellen voor serieuze toepassingen worden nu alleen ontwikkeld als een bedrijf ze koopt van een ontwikkelaar en per spel afrekent. Van Best: „De komende jaren komt er een omslag, waardoor spellen op basis van onderzochte marktbehoeften geproduceerd gaan worden die in licentie worden uitgegeven.”

Olaf Koops, onderzoeker bij TNO, deelt deze verwachting. Hij deed het eerste onderzoek naar de Nederlandse markt van spellen voor serieuze toepassingen. Hij denkt dat Nederland de „kennis en kunde” in huis heeft om een wereldspeler te worden. Koops: „Het is een markt die nog vrij onbekend is. De behoefte bij bedrijven is vaak nog latent, en bovendien weten ze niet wie ze moeten bellen voor spellen voor serieuze toepassingen.”

Cruciaal is de overstap naar het verkopen van licenties, denkt ook Koops. Hij vergelijkt het met de televisiemarkt: „Endemol verkoopt formats voor tv-pragramma’s aan omroepen over de hele wereld. Het bedrijf maakt niet voor elke zender een nieuw programma. Daar moeten we met spellen voor serieuze toepassingen ook naartoe, maar het bestaat in deze markt nog niet. Zo’n spel is nu een dienst, het moet een product worden.”

Op de Plantage Middenlaan in Amsterdam wordt gebouwd aan de oplossing voor dit probleem. Jurriaan van Rijswijk is directeur van Monpellier Venture. Hij organiseert deze week in Amsterdam het Europese zorg- en gamecongres Games for Health Europe. Zijn bedrijf neemt het initiatief voor de grootste studio voor het ontwikkelen van spellen voor serieuze toepassingen, alsmede voor de eerste uitgeverij ter wereld voor deze spellen.

Het geld komt van private investeerders. Op 1 december krijgt Van Rijswijk de sleutel. „Dit is de meest veelbelovende markt ter wereld. Het potentieel is vooral in Nederland gigantisch, omdat we al zoveel mensen hebben die zich specifiek richten op spellen voor serieuze toepassingen.”

Tijdens de presentatie van Growing Games op vliegbasis Soesterberg maakte investeerder Frank Botman onlangs duidelijk waarom hij miljoenen stort: „Nederland heeft een uniek platform, met onze glasvezelverbindingen en 4G-netwerken. We moeten zorgen dat we wereldexporteur van serious games worden.”

De parel van de nieuwe studio moet de App-O-Theek worden, een digitale marktplaats voor medicijnen en therapieën die als smartphone- of tabletapplicatie gedownload kunnen worden. Denk aan hartslag- of bloeddrukmeters, maar ook aan oefeningen om angststoornissen te overwinnen.

Zorgverzekeraar CZ denkt dat het in de toekomst behandelapplicaties kan gaan vergoeden, als ze zijn voorgeschreven door de arts. Manager Rens van Oosterhout van CZ: „We geloven erg in zulke applicaties, hoewel het nu nog in de kinderschoenen staat. De vraag naar zorg groeit de komende jaren, en zorg wordt steeds duurder. Dit is een goede manier om zorg toegankelijker en betaalbaarder te maken.”

Terug in de Utrechtse revalidatiekliniek De Hoogstraat. Daar blijkt dat bedrijven, ontwikkelaars en instellingen elkaar in de relatief jonge markt nog niet goed te vinden. De ruim driehonderd gamebedrijven vinden in feite steeds opnieuw het wiel uit.

Ook bij De Hoogstraat zijn ze zelf, samen met de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU), begonnen met de ontwikkeling van een zorggame. Nu spelen revalidanten er nog ‘normale’ entertainment spelletjes, zoals Guitar Hero of Mario Kart, die in een therapeutisch jasje zijn gestoken via speciale oefeningen.

De nieuwe game waar aan gewerkt wordt – werktitel: DJ Fiero – moet dat veranderen. Lies van Roessel, gameontwikkelaar van de HKU: „Het is de bedoeling dat behandelaars straks de game zelf kunnen beïnvloeden via hun smartphone. Als een revalidant moet trainen op het strekken van zijn arm, moet de behandelaar dat van minuut tot minuut kunnen aanpassen in de game.” Therapeut Joep Janssen: „Zo merken revalidanten niet dat wij behandeldoelen met ze bereiken, terwijl ze lekker aan het spelen zijn.”

Op termijn moeten de behandelaar van achter zijn bureau via zijn telefoonapplicaties de spellen kunnen beïnvloeden als zijn patiënten thuis aan het spelen zijn. De ontwikkeling van DJ Fiero wordt gesponsord door het Revalidatiefonds en het Johanna Kinderfonds, maar om de game helemaal af te maken is er veel meer geld nodig. Janssen: „Dit gaat jaren duren, omdat het zo ontzettend duur is.”

Jurriaan van Rijswijk erkent dat „grote partijen” nog moeten inspringen: „We hebben afspraken nodig met banken en investeerders. Dan kunnen we echt geld genereren”. Daarna moet de productiecapaciteit omhoog. Van Rijswijk: „We hebben veel te weinig productiebedrijven om aan de vraag te voldoen. Dat moet snel veranderen, want het potentieel is gigantisch.”