Zelf in beeld

Een van de meest vrijpostige schilderijen uit de geschiedenis van de kunst is De Ontmoeting van Gustave Courbet. Je ziet de eigenwijze kunstenaar Courbet zelf, in wandelkleding, met zijn schildersspullen op zijn rug en zijn baard trots vooruit. Hij wordt nederig gegroet door zijn rijke opdrachtgever Alfred Bruyas en diens dienaar Calas. Toen het schilderij in 1854 werd vertoond brak in Parijs een grote vrolijkheid los. Karikaturisten maakten spotprenten – ‘De verheerlijking van Monsieur Courbet’ – en het publiek herdoopte het schilderij in Bonjour monsieur Courbet. De schilder was blij dat de schandalige boodschap was overgekomen. Het was alleen al revolutionair om zo vrijuit en realistisch te schilderen en het was nog eens extra revolutionair om te laten zien dat de schilder voor niemand boog.

In onze tijd is de kunst van het zelfportret aangekomen bij het selfie, de foto die je van jezelf maakt met je telefoon en vervolgens via de sociale media met anderen deelt. Er zijn kunsthistorische beschouwingen over het selfie, in Londen loopt een tentoonstelling van aanstormende kunstenaars die National #Selfie Portrait Gallery heet, en in augustus dook paus Franciscus op in een selfie. Drie grijnzende jonge mensen naast een paus wiens voorhoofd en rechteroor door de camera zijn afgesneden.

In de meeste selfiebeschouwingen kom je Courbet als voorloper tegen. Toch het loont de moeite nog verder terug te gaan. Dan zie je dat die half afgesneden paus past in de traditie waarin de kunstenaar zichzelf steeds brutaler de afbeelding in heeft gefrommeld. Rond 1380 schilderde Agnolo Gaddi zichzelf als toeschouwer bij de intocht van Heraclius in Jeruzalem. Rond diezelfde tijd schilderde Taddeo di Bartolo zichzelf bij het graf van Maria. In de vijftiende eeuw werd het bon ton. Wordt onderdeel van het verleden! Schilder jezelf de bijbel in!

En nu was er dan die foto met de fotograaf pontificaal in beeld en een paus die er half bij hangt. Een eigentijdse variatie op het thema. Fascinerend aan de geschiedenis van het zelfportret is de maatschappelijke lading ervan. „Als je een selfie neemt in Starbucks,” zegt de curator van de tentoonstelling in Londen, „maak je geen kunstwerk, maar maak je deel uit van een visueel esthetisch en cultureel fenomeen.”

In feite geldt dat ook voor een kunstwerk. Courbet maakte niet alleen een schilderij, hij emancipeerde zich, hij politiseerde, hij democratiseerde de samenleving. Bonjour monsieur Courbet is geen afbeelding, het is een bewering.

Over de activistische kant van kunst gaat het deze maand ook in rekto:verso. Een Vlaams kunsttijdschrift dat vooral zo wonderlijk is omdat het serieus is, niets kost en desalniettemin deze herfst al tien jaar lang bestaat. In het huidige nummer, online te lezen, schrijft Sébastien Hendrickx over kunst die uit de lijst stapt, het leven en de samenleving in. „Kunst die zich voordoet alsof ze iets anders is dan kunst.”

In onze crisistijd wordt volop geëxperimenteerd met nieuwe alternatieven voor oude arrangementen, schrijft Hendrickx. De kunst doet daaraan mee via de alsof-strategie. Kunstenaars beginnen ondernemingen en onderzoeksbureaus die niet van echt zijn te onderscheiden: zo laveren ze zich de werkelijkheid in, terwijl ze die werkelijkheid tegelijk analyseren, manipuleren en veranderen. In België richtte Jozef Wouters onlangs een zoölogisch instituut op, een alsof-instituut dat probeert de heersende ideeën over de natuur onderuit te halen. In Brussel beginnen kunstenaars, onder wie Sébastien Hendrickx zelf, binnenkort een alsof-winkel. „Christophe Meierhans ontwikkelt met een team academici zelfs een alsof-grondwet, die de basis zal vormen voor een theatervoorstelling en een boek.”

Je zou kunnen zeggen dat deze kunstwerken een spel zijn, een game, waar je als bezoeker of kunstenaar binnen stapt en je een weg moet banen. Een spel met pretenties, dat tot doel heeft de wereld middels de uitkomsten te beïnvloeden.

Het zelfportret is naar mijn vaste overtuiging ook zo’n spel. Als Velázquez zichzelf het schilderij Las Meninas in schuift, doet hij alsof hij leden van het Spaanse hof schildert, terwijl hij vooral iets over zichzelf en het schilderen beweert. Als James Ensor doet alsof hij Christus is die wordt bespot door critici, onderneemt hij actie en probeert de werkelijkheid te veranderen.

Kunstwerken en zelfportretten zijn intussen niet de enige alsof-strategieën. Veel zogenaamde werkelijkheid is alsof. Recht, politiek, economie: we doen alsof ze afbeeldingen van de werkelijkheid zijn, maar ze zijn acties die wij ondernemen. Eigenlijk is het hele zelf behoorlijk alsof. Je schuift jezelf de wereld in, de geschiedenis, en wacht af. Kijken wat er gebeurt.

Maxim Februari is filosoof en schrijver. Deze column is wekelijks.