De Chinese droom is onzichtbaar geworden

Metropolen als Beijing, Jilin en Tianjin zijn bijna de helft van de tijd gehuld in een deken van zwartgeel fijnstof. Vorige week was de lucht in Chinese steden zo vies dat het zicht verdween. Amerikaanse apps die de vervuiling voor ieder zichtbaar maken, dwingen politici tot maatregelen.

Zware smog in Harbin (Noordoost-China) op 22 oktober. Scholen en luchthaven werden gesloten. Het verkeer werd wegens het slechte zicht aan banden gelegd. Foto AFP

Waarom woon jij als correspondent eigenlijk in Shanghai en niet in Beijing, de politieke hoofdstad van China? Logische vraag van een Nederlandse studente journalistiek op reis in China. „Om enigszins veilig te kunnen ademhalen, want in Beijing is de airpocalyps neergedaald”, luidde het korte antwoord.

De felle hoofdpijn, die, iedere keer als ik in Beijing ben, opsteekt, de brandende ogen, de neus- en oorgaten vol aangekoekt stof en de akelige Beijing-hoest liet ik maar onvermeld.

Beijing en de meeste steden in het noorden en midden van China zijn levensgevaarlijke oorden geworden. Bijna de helft van een willekeurige maand zijn metropolen als Beijing, Jilin, Tianjin en Changchun gehuld in een deken van kankerverwekkend zwartgeel fijnstof.

De afgelopen dagen en weken gingen in Beijing en wijde omstreken scholen, autowegen en vliegvelden dicht vanwege extreme luchtvervuiling. Gebouwen, voorbijgangers en tegenliggers werden, zelfs met de koplampen aan, onzichtbaar.

In Shanghai (letterlijk vertaald ‘Aan de zee’) schieten de PM 2.5-metingen (een maat voor fijnstof) ook wel eens de verkeerde kant uit, maar meestal waaien oostelijke zee- en westelijke bergwinden de deeltjes toxische autoroet, cement- en kolenstof naar Shanghaise achtertuinen. Dat kunnen de buurprovincies zijn maar ook andere landen. Vooral Japan en de VS liggen in de gevarenzone. Het zorgt voor oplopende internationale ergernis.

Aantal kankerpatiënten stijgt

Op het moment van schrijven van dit artikel is goed te zien wat er aan de hand is. Twee populaire apps, de ‘China Luchtvervuilingsindex’ en de ‘Beijing/Shanghai Luchtkwaliteit’, tonen dat ademen in Beijing riskant is. De apps zijn aangesloten op meetapparatuur op de daken van de Amerikaanse diplomatieke vestigingen in de twee belangrijkste steden van het land.

In Beijing is de toestand ‘gevaarlijk’, dat wil zeggen dat de norm van Wereldgezondheidsorganisatie WHO vijftien maal wordt overschreden en in Shanghai slechts tweemaal, te vergelijken met de Randstad. Dat het erger kan, merkten de 11 miljoen inwoners van provinciale hoofdstad Harbin, want daar wordt de WHO-norm 50 maal overschreden. De ziekenhuizen in deze steden hebben het aantal kankergevallen in de afgelopen vijf jaar met 60 procent zien stijgen. Op slechte dagen kunnen ze de patiënten met ademhalingsproblemen niet verwerken. Noord-Chinezen leven gemiddeld 7 jaar korter dan Zuid-Chinezen.

Expats verlaten, als het enigszins kan, Beijing of sturen hun families terug naar huis. Het kost buitenlandse bedrijven – bijvoorbeeld BMW – steeds meer moeite om topmensen en hun families naar de Chinese hoofdstad overgeplaatst te krijgen, zeker als zij nog jonge kinderen hebben. Ambassades waarschuwen diplomaten die overwegen te solliciteren op vacatures in Beijing voor de risico’s en de beperkingen, zoals niet buiten sporten en kinderen soms binnenhouden.

De Beijing/Shanghai Luchtkwaliteit-app is meer dan een handige toepassing op een telefoon. Apps als deze hebben in een land met een zwaar gecensureerde pers voor een politieke omwenteling gezorgd. De luchtvervuiling in China werd tot nu toe gebagatelliseerd, en soms zelfs afgedaan als ‘mist’.

Maar sinds de metingen op de Amerikaanse ambassade in Beijing en het consulaat in Shanghai voor een steeds groter publiek beschikbaar zijn geworden, kunnen de autoriteiten niet langer pretenderen dat er geen probleem is. Tot 2012 werd nog getracht de metingen te blokkeren. Maar de Amerikaanse diplomatie hield, ondanks zware Chinese druk, voet bij stuk en ging door met het publiceren van de cijfers. Pas sinds eind 2011 worden die niet meer beschouwd als staatsgeheimen.

Voeg daarbij de snelle groei van het Chinese twittersysteem Weibo en het is duidelijk waarom de Chinese leiders eindelijk de fase van ontkenning hebben moeten afsluiten. Wegmoffelen en het censureren van ongewenste berichten en foto’s werd een te bespottelijke bedoening. Tien van de zwaarst vervuilde steden ter wereld liggen in China dat bovendien na de VS de grootste uitstoter van kooldioxide is. Zelfs Chinese leiders kunnen dat niet langer ontkennen.De Chinese journalist/blogger/milieuactivist Deng Fei consateerde dat „Weibo de grootste gift van God aan de Chinese bevolking is, want we hebben eindelijk rechten gekregen”.

Helft van de auto’s moet de weg af

Chinese leiders weten natuurlijk allang dat de Beijingse lucht levensgevaarlijk is want de kantoren van de leden van het Politbureau en het Centraal Comité zijn, evenals de ministeries, sinds 2008 uitgerust met de beste luchtzuiveringsapparatuur die verkrijgbaar is in China. Zelfs de auto’s van de hoogste leiders van de Communistische Partij van China (CPC) beschikken over speciale airconditioning.

De kentering werd verwoord door de in 2012 aangetreden premier Li Keqiang. „Het is niet goed om arm te zijn in een beeldschoon land, maar het is ook niet goed om welvarend te zijn in een land waar de vervuiling van het milieu de gezondheid bedreigt’’, aldus Li, die niet alleen doelde op de vervuilde lucht, maar ook op de water- en grondvervuiling.

Li zei erbij dat het schoonmaken van het milieu lang gaat duren. Kort na deze speech begonnen de Chinese staatsmedia met reeksen van publicaties en documentaires over hoe lang het in het Westen heeft geduurd voordat de inwoners van Londen, Los Angeles en Parijs weer veilig konden ademhalen.

De erkenning van premier Li Keqiang is inmiddels gepaard gegaan met concrete maatregelen, althans op papier. De komende tien jaar zal, zo luidt het plan, 2.700 miljard euro worden uitgegeven aan het sluiten van vervuilende fabrieken, het plaatsen van affakkelaars op kolengestookte centrales, het vervangen van dieselmotoren in openbaar vervoersbussen, het bouwen van „schone” kerncentrales en de omschakeling naar zonne-energie en windenergie.

Alleen al in de omgeving van Beijing moeten 1.200 cementmakers, verouderde kolengestookte centrales, smelterijen, hoogovens, staalfabrieken en chemische ondernemingen gesloten worden. De eerste tweehonderd zwaarste vervuilers gaan volgende week al dicht. In Beijing zelf worden ook de maatregelen die tijdens de Olympische Spelen van kracht waren, opnieuw ingevoerd.

Op dagen dat de WHO-norm 15 maal wordt overschreden moet de helft van het wagenpark de weg af, op gewone dagen mogen automobilisten om de andere dag de weg op. Zelfs de beroemde Beijingse straatbarbecues moeten dicht, tot verdriet van velen.

„Plannen, plannen, woorden, woorden’’, commentarieert blogger Deng Fei. Hoge economische groei, de oorzaak van alle vervuiling, was en is nog steeds topprioriteit, zegt hij. Groei is de bron van legitimiteit van de Communistische Partij van China (CPC). Zonder groei geen sociale rust en stabiliteit, zonder hoge groeicijfers maken de partijkaders geen kans op promotie.

De maîtresse wil een Porsche

Het zijn niet alleen bedrijven die voor vervuiling zorgen, de autogekke Chinese middenklasse is ook een deel van het probleem. De auto maakt deel uit van de „Chinese droom” die overigens niet zo heel erg verschilt van de Amerikaanse. Meisjes trouwen geen jongens die niet over een auto, een huis en een creditcard beschikken en maîtresses van tycoons verwachten op zijn minst een leuke kleine Porsche. Nationaal en internationaal is de auto-industrie van cruciaal belang voor de Chinese en mondiale economie. Aan het afremmen van de autoverkopen wordt niet gedacht.

In alle plannen worden de zeer invloedrijke Chinese staatsbedrijven, die verantwoordelijk zijn voor de import en verkoop van olie, ongemoeid gelaten. Een voorstel om oliemaatschappijen te dwingen benzine van een betere kwaliteit – minder zwavel – te laten verkopen is mislukt.

„We hebben uitstekende milieuwetten. Waarom voeren wij die niet gewoon uit?”, is de retorische vraag van Deng Fei in een recent blog. Hij zoekt een verklaring in de dilemma’s van de autoriteiten. „Onze leiders praten vaak over de Chinese droom en bedoelen dat iedereen onder de leiding van de CPC een beetje rijker en welvarender wordt en China weer een groot, gerespecteerd en machtig land wordt. Dat zal nooit lukken als wij ons land niet gaan schoonmaken.”

En voegt hij er aan toe: „Die Chinese droom loopt ernstig gevaar door de Chinese droom van iedere gewone familie: de aanschaf van een auto. Lucht, water en grond schoonmaken gaat ten koste van de groei, de groei waarvan de middenklasse juist het meest profiteert en waarom de middenklasse de CPC blijft steunen.”

    • Oscar Garschagen