Media op ’t matje om Westgate

De terreuraanval in het winkelcentrum Westgate heeft één positief gevolg gehad: de Keniaanse media hebben hun schaapachtige houding laten varen en berichten weer kritisch over de overheid. Daarvoor betalen ze wel een prijs. Nation TV opende woensdagavond zijn Journaal zo: „In een absurde ontwikkeling proberen de autoriteiten hun falende optreden bij het winkelcentrum te verdoezelen door ons journalisten op de korrel te nemen”. De zender meldde dat twee journalisten en een hoofdredacteur zich bij de politie moesten melden wegens, zoals de politiecommissaris zei, „het provoceren van propaganda en het aansporen van Kenianen tegen de autoriteiten”.

Cartoontekenaars en columnisten slaan terug. De altijd scherpe Gado tekende in de krant The Nation een spotprent: zwaarbewapende terroristen lopen langs de snurkende politiecommissaris David Kimaiyo, die pas wakker wordt als de hel bij Westgate uitbreekt, en dan zijn woede richt op de media „wegens hun opruiing”.

Columnist Matuma Mathiu schreef dat „de Kenianen weten dat er iets verschrikkelijk fout ging bij de reddingsactie. Ze weten dat als de paramilitaire eenheid meer tijd had gekregen, iedereen gered had kunnen worden maar dat het ingrijpen van het leger roet in het eten gooide. Ze geloven ook dat de militairen zich schandelijk misdroegen door te plunderen in Westgate terwijl de natie rouwde. Kenianen zijn woedend op de autoriteiten die logen over de ware toedracht. In plaats van het gebrek aan discipline bij onze soldaten te bestrijden, hebben de autoriteiten besloten reporters er van langs te geven.”

De waarheid verdoezelen is moeilijk voor de overheid: alles is vastgelegd door beveiligingscamera’s. Te zien is dat militairen met plastic boodschappentassen de supermarkt uitlopen en dat ze dure telefoons en geld jatten. De uitleg van politiebaas Kimaiyo – dat de militairen slechts een paar flesjes water meenamen uit de supermarkt – wordt door Kenianen weggehoond. De in verlegenheid gebrachte regering wil nu weten wie de beelden heeft doorgespeeld aan de media. Vele winkels in Westgate hadden eigen camera’s. Behalve de journalisten is ook het hoofd van de supermarkt Nakumatt bij de politie ontboden.

Deze eerste aanval op de persvrijheid onder de regering van Uhuru Kenyatta komt op het moment dat er in het parlement wetsvoorstellen liggen om de media aan banden te leggen. Niet de zelfregulerende mediaraad van journalisten en uitgevers, maar de overheid zou het laatste oordeel mogen vellen over controversiële berichtgeving. Volgens het journalistengilde staat dit wetsvoorstel haaks op de in 2010 aangenomen grondwet van Kenia, die in Afrika geldt als één van de beste op het gebied van vrijheid.

President Kenyatta heeft de media herhaaldelijk aangespoord „patriottisch” te zijn. Net als in het tijdperk van de eenpartijstaat tot 1991 moeten journalisten in zijn visie papegaaien van de regering zijn. Journalisten in fragiele staten moeten inderdaad soms behoedzaam te werk gaan. Na de vrije berichtgeving over giftige tribale rellen volgend op de omstreden verkiezingen in 2007 spraken alle hoofdredacteuren af zich bij de stembusgang eerder dit jaar terughoudend op te stellen. Opruiende politici kregen weinig ruimte. Fraudegevallen en geweld werden gebagatelliseerd.

Die zelfcensuur bleven de journalisten aanvankelijk toepassen tijdens Westgate. Tot ze de leugens over het aantal terroristen en slachtoffers niet meer konden verteren en hun oude journalistieke instinct weer terugkwam. En daarmee werd een nieuwe strijd voor persvrijheid geopend.