Afschminken of afschaffen: krant, de VN en Zwarte Piet

Jazeker, Virginia – de Kerstman bestaat. Dat was de kop boven een hoofdredactioneel commentaar waarmee The New York Sun in september 1897 de 8-jarige Virginia geruststelde. Zij had de krant bezorgd aangeschreven om te vragen of het klopte wat haar vriendjes zeiden: dat de Kerstman niet bestaat. Pas toen Brenninkmeijer erover begon, dook de krant

Jazeker, Virginia – de Kerstman bestaat. Dat was de kop boven een hoofdredactioneel commentaar waarmee The New York Sun in september 1897 de 8-jarige Virginia geruststelde. Zij had de krant bezorgd aangeschreven om te vragen of het klopte wat haar vriendjes zeiden: dat de Kerstman niet bestaat.

Pas toen Brenninkmeijer erover begon, dook de krant op het rapport over racisme

Antwoord van de krant: „Je vriendjes hebben het mis”.

Want: „Hij bestaat net zo zeker als liefde, gulheid en toewijding, die je leven de hoogste schoonheid en vreugde geven.”

Het werd een van de meest geciteerde commentaren uit de Amerikaanse pers (zie hier).

Kom daar eens om, die lichte toon, in de bittere controverse rond Zwarte Piet die de natie nu al ruim een week verdeeld houdt, in een surrealistische apotheose van het multiculturele drama.

Die houdt ook de lezers van NRC Handelsblad heftig bezig, de krant kreeg een bak post na het primeurtje van Bas Blokker zaterdag dat VN-rapporteurs zich „bemoeien” met Zwarte Piet (VN onderzoekt Pieten, 19 oktober). Ook het deels ongeschminkte portret van Piet op de voorpagina riep boze reacties op.

Was dat nieuws een hype van de krant, die het land donderdag in een commentaar opriep weer „gewoon te doen” (Hysterie rond Zwarte Piet, 24 oktober)? De krant kreeg het verwijt de zaak schromelijk te hebben overdreven, want wie was die VN-rapporteur Verene Shepherd nu helemaal? Welke status had zij?

Dat laatste legde Blokker woensdag al kort uit in een achtergrondstuk (Piet en politiek, 23 oktober). Daarin kwam ook aan de orde welk gewicht haar bevindingen volgens Haagse bronnen in de schaal leggen (weinig tot geen). Vrijdag volgde, onder druk van de opwinding, een apart stukje over de status van haar werkgroep. Shepherd spreekt niet namens de VN, maar namens zichzelf.

Dat was wel laat, bijna een week na het nieuws: die context had de krant dus beter meteen kunnen geven, zodat de lezer het nieuws kan wegen. De krant werd blijkbaar nogal overvallen door de heftige reacties op het nieuws. Maar dat doet niets af aan de feiten die zaterdag in het stuk van Blokker werden gemeld; de bijbehorende brieven staan op de site.

Overigens brak het echte rumoer over de VN-‘bemoeienis’ pas uit toen Shepherd maandag, in EenVandaag, de suggestie wekte dat, wat haar betreft, het héle Sinterklaasfeest beter kan verdwijnen. Dat werd meteen breed opgepikt (Geert Wilders op Twitter: „VN wil einde Sinterklaasfeest. Stelletje gekken”) als een voornemen van de VN – wat het niet is.

Maar nu de hamvraag: ook NRC Handelsblad gelooft nog in Sint. Geheel in de geest van het antwoord aan Virginia, stelde het hoofdredactioneel commentaar maandag vast – licht en serieus tegelijk – dat Sinterklaas bestaat (Daar wordt aan de deur geklopt, 21 oktober) „in de harten van Nederlanders van alle leeftijden”. Zoals Hans Wiegel ooit zei: dáár zit hij.

Alleen, aldus het commentaar „tradities veranderen” en „het feest zou erbij winnen” als het voortaan ook zonder die omstreden figuur van Zwarte Piet kan.

Daar dacht de krant nog maar een jaar geleden anders over. Toen luidde het onverbiddelijke oordeel in een eerder commentaar over Piet: „Schrappen we Zwarte Piet, dan verminken we Sint Nicolaas.” De kop luidde, Ruttiaans: Zwarte Piet is zwart (5 december 2012).

Wat is er sindsdien veranderd?

In de discussies over Piet tussen de vaste commentatoren en de hoofdredactie liepen de meningen altijd al uiteen, zegt de auteur van het jongste commentaar, Juurd Eijsvoogel. Een jaar geleden kreeg de ene mening (handen af van Piet) nog de bovenhand, nu de andere. Daarin speelde de aanhoudende, steeds oplaaiende discussie een rol – het zit kennelijk diep – maar ook het pleidooi van onder anderen de schrijver Robert Vuijsje om de zaak eens uit een ander perspectief te bekijken, van degenen die zich bij Piet ongemakkelijk of gekrenkt voelen.

De krant ging dus ‘om’ en dat kan gebeuren – een standpunt is geen dogma – al had een korte uitleg over het waarom van de volte face niet misstaan, juist omdat het vorige standpunt zo geharnast was. Nu kwam het pakje toch een beetje onverwacht uit de schoorsteen vallen.

Intussen staat de lichte en genuanceerde toon van dat commentaar – dat de traditie wil moderniseren, niet schrappen – haaks op de schrilheid van het debat.

Die hoeft niet te verbazen: al ruim een decennium lang hebben politici en publicisten Nederland aangeleerd om andermans cultuuruitingen in de publieke ruimte te problematiseren (de boerka, het hoofddoekje). Geen wonder dat allochtone Nederlanders dat spel nu ook eens spelen – en dan uiteraard over een culturele eigenaardigheid die in de ogen van de meerderheid zowel onschuldig als onaantastbaar is. Dus pijn doet.

Zo vestigen de Pietse Twisten ook de aandacht op iets anders: hoe alert is de krant als het gaat om gevoeligheden, of discriminatie, van allochtone Nederlanders?

Want NRC Handelsblad had een primeur met dat bizarre VN-onderzoek, maar een ander nieuwsfeit had de krant juist onderbelicht: een rapport van de Raad van Europa over racisme in Nederland.

Over dat rapport verscheen wel een commentaar, maar de nieuwspagina’s hielden het bij een obligaat kort stukje (‘Meer doen tegen racisme’, 15 oktober). De site deed er uitgebreider verslag van.

Pas toen Nationale Ombudsman Alex Brenninkmeijer het rapport aanhaalde in Buitenhof en de Haagse politiek „racistisch” noemde, dook de krant er bovenop. Maandag opende de krant met de Ombudsman, dinsdag – een week na het rapport – volgden twee volle pagina’s over ‘omgang met racisme’. Toch, eerder volgend dan agenderend.

Bovendien: die twee pagina’s bevatten vooral duiding van deskundigen. De drie korte inzetjes over concrete ervaringen van allochtonen waren een soort, nou ja, illustratieve pepernoten.

Dat maakt het moeilijk te beoordelen waar we het nu precies over hebben. Het roept ook de vraag op of de krant genoeg voelsprieten heeft in de samenleving. Althans, in dat deel waar Zwarte Piet allang geen leuke traditie meer is.

Soms mag Virginia best even schrikken.

Reacties: ombudsman@nrc.nl