Komkommer wordt al 4.000 jaar gegeten

De oorsprong van de komkommer was altijd mysterieus. Hij is vier keer gedomesticeerd, blijkt nu uit genetisch onderzoek.

Niet alle komkommers zijn groen: Indiase komkommers zijn geel. Foto Shutterstock

De komkommer is vanuit India verspreid en tussen de 3.000 en 4.000 jaar geleden op diverse plekken van het Euraziatische continent gedomesticeerd. Dat blijkt uit een genetische analyse van 115 komkommerrassen (Nature Genetics, 20 oktober).

Tot nu toe was weinig bekend van de voorgeschiedenis van de komkommer, anders dan dat de oude Grieken en Romeinen de groente al kenden. In de bijbel wordt al met weemoed teruggekeken op de komkommers uit Egypte: „We verlangen terug (...) naar de komkommers en watermeloenen, de prei, uien en knoflook” (Numeri 11:5, ca 500 v. Chr.). Ook de oude Sumerische held Gilgamesj zou al komkommers hebben gegeten, maar de vertaling van het Sumerische woord liligu als komkommer is omstreden. Archeologisch onderzoek aan oude komkommerzaden is moeilijk omdat ze sprekend lijken op de zaden van de meloen, een nauwe verwant. De meloen is waarschijnlijk al langer dan vierduizend jaar geleden gedomesticeerd in Egypte of India.

Alle komkommerrassen hebben met elkaar gemeen dat ze, vergeleken met de wilde komkommer in India, genen hebben verloren die voor een sterk bittere smaak van de vrucht zorgen. In het wild beschermt een bittere smaak de plant tegen vraat. Het verlies van deze smaak is een typisch gevolg van domesticatie, en ook bekend van onder meer de aardappel.

De 115 rassen vallen qua genetische gelijkenis uiteen in vier groepen. Naast een Indiase groep is er een clustering in Eurazië en de VS, in Oost-Azië (Korea, Japan) en in het tropische zuidwesten van China (de zogeheten Xishuangbanna groep).

Kenmerkend voor rassen uit de Xishuangbanna groep is hun hoge gehalte aan bèta-caroteen, te herkennen aan de oranje kleur van het endocarp, het gedeelte waarin het zaad zit. Het internationale team genetici wist dit kenmerk terug te brengen tot één gen. Door dit gen in andere rassen in te brengen zouden die wellicht te verrijken zijn met bèta-caroteen.

De onderzoekers konden ook vaststellen dat de verschillende komkommerrassen afstammen van een relatief kleine beginpopulatie van misschien maar zo’n 500 komkommers. Ze noemen dat in overeenstemming met de kleinere schaal waarop groenten werden verbouwd. Van mais is de oerpopulatie 150.000, en van sojabonen nog altijd 1.000 planten.