Het geheim zit naast u

Een Spaanse hoogleraar, verlaten door haar man, stuit in archieven op mysteries uit de Spaanse Burgeroorlog: degene die je het meest na staat verbergt vaak de grootste geheimen.

Highway 101 in zuidelijk Californië Foto Ted Streshinsky/Corbis

Speuren naar een geheim uit het verleden – het is een dankbaar literair thema. Het is vaak ook de aantrekkingskracht van een biografie: niet de hele levensloop van een beroemdheid interesseert de lezer, maar het geheim dat erin onthuld wordt, de smeuïge details over wat vermoed werd, maar verborgen bleef.

In die zin is De wereld vergeten van María Dueñas een schot in de roos. Een Spaanse hoogleraar, die door haar echtgenoot na 25 jaar huwelijk is ingeruild voor een jongere vrouw, vlucht naar een universiteit in Californië om daar, ver beneden haar niveau, onderzoek te doen naar leven en werk van een al decennia overleden, van oorsprong Spaanse, universiteitsprofessor.

In de krochten van het universiteitsgebouw treft ze kubieke meters stoffige dozen aan, waar niemand zich na zijn dood meer om heeft bekommerd. Totdat ineens een vage stichting besluit een beurs ter beschikking te stellen aan een wetenschapper die orde in de chaos wil scheppen. Waarom nu? Wie was Andrés Fontana? Was zijn dood wel een ongeluk? Wie was de jonge vrouw die met hem de dood vond? En wat heeft zijn levenswerk te maken met de protesten tegen de bouw van een nieuw shoppingcenter in de stad?

Mooi schetst Dueñas de ontreddering van haar hoofdpersoon, Blanca Perea, de verlaten vrouw wier kinderen volwassen zijn en wier echtgenoot elders aan een tweede leg begint. Zichzelf vergeten en een ander aan de vergetelheid ontrukken – daar wijdt ze zich aan, voor een paar maanden en ze buigt zich over de ‘nagedachtenis van een vergeten man, die in een souterrain was bijgezet’. De jeugd van Fontana brengt de vertelster naar een arm mijnwerkersmilieu, in een Spaans gehucht, begin twintigste eeuw, en naar een moeder die haar intelligente zoon, tegen de wil van haar echtgenoot, de wereld instuurt om te studeren. Net als in haar eerder vertaalde roman, Het geluid van de nacht, toont Dueñas hoe ingrijpend de Burgeroorlog het lot van de gewone Spanjaard heeft bepaald: Madrid verandert van karakter, nieuwe universiteiten worden met de grond gelijk gemaakt, carrières worden in de knop gebroken, de Spaanse intellectuele diaspora begint.

Fontana vlucht naar de VS, waar hij zich wijdt aan het onderwijs in de taal en literatuur van zijn vaderland en herinneringen aan zijn verloren wereld in kaart brengt. Ballingen en buitenstaanders vormen de rode lijn in dit boek. De docent Fontana leidt jongeren op, die zich op hun beurt buigen over het werk van buitengesloten, politieke dissidenten. In een va et vient tussen Spanje en de VS schetst Dueñas een groot aantal door de geschiedenis gekwetsten en gemaltraiteerden. Velen nemen hun toevlucht tot studie, tot het uiteenrafelen van voorbije perioden, die in zeker opzicht hun eigen situatie weerspiegelen.

In Fontana’s brieven, ansichtkaarten en notities treft de vertelster oude Spaanse kronieken aan, sporen van zijn onderzoek naar ontdekkingsreizigers en franciscaner monniken die tientallen missieposten stichtten in de kolonie Nueva España. De sporen van deze oude, vergeten Camino Real, brengen personages samen, maar drukken ook een blijvend stempel op het leven in de universiteitsstad.

Wie ooit Obsessie heeft gelezen, van de Britse auteur A.S. Byatt, maakt onwillekeurig een vergelijking met De wereld vergeten. Ook in deze roman, uit 1990, gaat het om zoeken, speuren en graven in documenten uit het verleden. Ook in dit boek speuren wetenschappers naar het leven en werk van, in dit geval, dichters uit een andere tijd. Ook hier brieven, kladjes, documenten en verborgen liefdesrelaties. Ook hier onderzoekers die gezamenlijk de sporen uit het verleden volgen en niet alleen de oplossing van het raadsel ontdekken, maar ook elkaar vinden.

Zowel Byatt als Dueñas laat zien hoe onkenbaar de ander is, beiden illustreren dat juist degene die je het meest na staat vaak de grootste geheimen verbergt. Maar toch. Wie Dueñas’ boek leest, denkt onwillekeurig aan Byatts eruditie bij het ontrafelen van mysteries en aan haar magnifieke literaire, uitdagende stijl. De wereld vergeten leest gemakkelijk en rimpelloos, als lezer hoef je geen moeite te doen, je kunt rustig consumeren. Een goed verhaal dus, maar aan de magie die kan opbloeien in het spel tussen werkelijkheid en verbeelding geeft Dueñas weinig kleur.

    • Margot Dijkgraaf