Het gaat even niet zo lekker met de VS (3x)

De VS liggen onder vuur Veel landen zijn boos vanwege het afluisteren Maar ook vanwege de politieke crisis rond de shutdown

Correspondent Verenigde Staten

Het gebeurt niet vaak dat John Kerry, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, vertelt hoe hij de rol van de Verenigde Staten in de wereld ziet. Gisteren was zo’n moment, tijdens een speech in Washington. En dan let de hele stad even op.

Kerry hield een ontnuchterend, realistisch verhaal. Nog altijd, zei hij, is het „zonder meer waar dat we onmisbaar zijn in de wereld”. Amerika zorgt „nog altijd” voor „vrede en veiligheid”.

Maar Kerry voegde eraan toe dat de internationale status van de VS te lijden heeft. De politieke crisis in Washington heeft volgens hem de reputatie van de VS als stabiele wereldmacht aangetast. „Het heeft ons vermogen om onze principes en waarden uit te dragen geschaad.”

De status van Amerika brokkelt af: de rest van de wereld kijkt steeds sceptischer naar het land dat zichzelf zo graag als een force for good in de wereld ziet. Hoe komt dat? De drie Amerikaanse plagen.

1Allereerst is er natuurlijk het afluisterschandaal De Duitse regering heeft aanwijzingen dat de VS de telefoon van bondskanselier Merkel hebben afgeluisterd. Nee hoor, niets van waar, zo reageerde het Witte Huis meteen. De Amerikaanse inlichtingendiensten „luisteren de communicatie van bondskanselier Merkel niet af, en zullen dat ook niet doen”.

Maar het kwaad was al geschied. Een woedende Merkel had even daarvoor het Witte Huis opgebeld, om tegen president Obama te zeggen dat haar vertrouwen in de VS ernstig was geschonden. Het Duitse blad Der Spiegel berichtte woensdag dat de Amerikaanse inlichtingendienst NSA mogelijk jarenlang de telefoon van Merkel had afgeluisterd. De ontkenning van Washington doet er in feite niet veel meer toe. Merkels vertrouwen in Obama zal er niet door herstellen.

Steeds meer wordt de NSA-affaire een zaak die de internationale diplomatie van de VS beschadigt. De eerste onthullingen van klokkenluider Edward Snowden richtten zich in juni nog op de hoeveelheid gegevens die de geheime dienst wereldwijd verzamelde. Nu wordt het steeds meer een diplomatiek schandaal.

Eerder deze week reageerde de Franse regering woedend op berichten dat de NSA rond de jaarwisseling in een maand tijd circa 70 miljoen telefoongesprekken had afgetapt. Ook hier probeerde Obama te sussen. Ook bleek uit een publicatie in Der Spiegel, dat de Amerikaanse geheime dienst telefoongegevens uit Nederland opslaat. Dit zou 1,8 miljoen keer zijn gebeurd.

Een maand geleden bleek dat de Amerikanen op grote schaal gegevens in Brazilië opslaan, daar gaat het onder meer om economische spionage. De Braziliaanse president Dilma Roussef zette Obama bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op zijn nummer: „Zonder respect voor de soevereiniteit van een land, is er geen basis voor goede betrekkingen.” Ze vat hiermee de wereldwijde stemming goed samen. Ook Amerika’s bondgenoten hebben genoeg van Amerika’s ongebreidelde wantrouwen en nieuwsgierigheid.

2En ze zijn niet meer leidend in het Midden-Oosten Een maand geleden stonden de Verenigde Staten op het punt militair in te grijpen in Syrië, waar chemische wapens waren gebruikt tegen de eigen bevolking.

Het begon met harde woorden van minister Kerry, toen kwam binnenlandse en buitenlandse kritiek. Daarop liet Kerry zich overtroeven op het wereldtoneel door Rusland. De Syrische president Assad kwam weg met de belofte dat hij zijn chemische wapenarsenaal van de hand zou doen. De Russen hadden hun bondgenoot in het Midden-Oosten gered.

Het incident verbeeldde perfect het Amerikaanse probleem in het Midden-Oosten: ze zijn niet leidend meer. De tijd dat Amerikaanse regeringen bepaalden wat er in de regio gebeurde, is allang voorbij. Neem Saoedi-Arabië, een cruciale strategische en economische partner van de VS.

Uit frustratie over het uitblijven van militair ingrijpen in Syrië weigerden de Saoedi’s vorige week opeens zitting te nemen in de VN-Veiligheidsraad. Voor die zetel had het autoritaire koninkrijk een jarenlange lobby gevoerd. De Saoedi’s voelen zich in de steek gelaten door de VS, dat ook nog eens bereid lijkt de banden te verbeteren met Iran – een aartsvijand van Saoedi-Arabië.

Egypte was tot voor kort een andere steunpilaar van Amerika in het Midden-Oosten. Ook die relatie is in korte tijd verbrokkeld. Kerry wrong zich na de contrarevolutie door het Egyptische leger in allerlei bochten om het leger te vriend te houden. Hij weigerde het afzetten van president Mohamed Morsi een ‘coup’ te noemen.

Maar het leger liet zich niet inpalmen door Kerry, en sloeg het verzet hardhandig neer, tegen de wens van de VS. Obama trok daarom eerder deze maand een deel van de financiële hulp aan het Egyptische leger in. Veel zal het niet uitmaken, want Amerika heeft Egypte nodig om de stabiliteit van Israël te garanderen. Egypte weet dat.

3En dan is Azië ook nog eens boos op Amerika, vanwege de shutdown Dit is het punt dat John Kerry het meest dwars zit. Toen hij de afgelopen weken over de wereld reisde, zei hij, maakten veel wereldleiders dezelfde grap: zal ik het eten voor je betalen?

Een politieke crisis zonder weerga in Washington leidde deze maand tot de sluiting van een deel van de federale overheid. Ook ging Amerika bijna door het schuldenplafond heen, wat zou betekenen dat de overheid rekeningen niet meer zou kunnen betalen. De kredietwaardigheid van de grootste economie ter wereld stond op het spel. Kredietbeoordelaar Fitch overwoog de AAA-status van de VS te verlagen.

Als de crisis iets leerde, dan is het wel dat de Amerikaanse economie broos is geworden door een niet-functioneel politiek systeem. In Azië en Europa wordt dat het meest gevoeld. Nog altijd heeft de wereld de VS nodig. Maar omdat er geen permanente oplossing bereikt is in Washington – de crisis is in feite een paar maanden uitgesteld – kan de wereldeconomie niet bepaald opgelucht ademhalen. De Aziatische markten herstelden daarom maar met mate van een maand onzekerheid.

Een belangrijk deel van de Amerikaanse staatsschuld is opgekocht door China, Japan en andere Aziatische landen. Vooral China financiert in feite al lange tijd de Amerikaanse tekorten. China bezit 1.300 miljard dollar aan Amerikaanse schulden. De shutdown en het schuldenplafond leidden met name in Azië tot veel debat. Is Amerika, dat in staat blijkt zichzelf te kunnen saboteren, nog wel een veilige investering? Feit is dat de wereld Amerika economisch nog altijd nodig heeft: als het hier slecht gaat, gaat het overal slecht. De Amerikaanse economie is nog altijd de grootste ter wereld, maar ook op dit vlak geldt: niet langer leidend.