Hard tegen hard in Brazilië

Gemaskerde, in het zwart gehulde betogers maken het protest in Brazilië gewelddadig. Hun wortels gaan terug tot West-Duitsland.

Vuurwerk gaat af naast leden van de anarchistische groep Black Bloc tijdens gevechten met de politie in Rio de Janeiro. Foto AP

De traangasgranaat heeft de grond nauwelijks geraakt of de jongen met een bivakmuts smijt hem terug naar de politie. „Aanvallen!”, roept hij naar tientallen in het zwart geklede demonstranten met mutsen of T-shirts over hun gezicht. Stenen kletteren tegen de politieschilden.

Even daarvoor was de demonstratie afgelopen maandag in Rio de Janeiro, gericht tegen de publieke veiling van Braziliaanse olievelden, nog vreedzaam. „De politie begon in het wilde weg traangas te gooien en rubberen kogels te schieten,” zegt Marcelo, die alleen zijn voornaam wil geven. Drie stenen liggen losjes in zijn handen. „Zo gaat het iedere keer. We kunnen ons alleen met geweld verdedigen.”

Marcelo hoort bij Black Bloc, een anarchistische groep die sterk is gegroeid in Brazilië. Sinds de massademonstraties in juni - waar miljoenen mensen aandacht eisten voor corruptie en slechte publieke voorzieningen - nam de aanwezigheid van Black Bloc toe bij ieder protest.

Voor veel Brazilianen staat Black Bloc, met hun bedekte gezichten en militante opstelling, gelijk aan de steeds gewelddadiger wordende protesten. Maar een groeiend aantal mensen sympathiseert met de anarchisten en is blij met de bescherming die ze geven aan andere demonstranten.

Geweld door de politie

De wortels van Black Bloc gaan terug naar West-Duitsland in de jaren tachtig, toen activisten demonstreerden tegen kernwapens en de ontruiming van krakers. Het groeide uit tot een internationale, horizontale beweging zonder leiders. Geweld is gerechtvaardigd, vinden de leden, zolang het gericht is tegen kapitalistische symbolen of de staat.

In 1999 kreeg Black Bloc mondiale bekendheid door een grote, gewelddadige demonstratie in Seattle tijdens een top van de Wereld Handelsorganisatie. Sindsdien dook de anarchistische groep in veel landen op, onder meer tijdens de protesten in Egypte en Turkije eerder dit jaar.

Brazilië weet zich geen raad met Black Bloc. De groep heeft een slechte reputatie. Grote, regeringsgezinde kranten zetten de veelal jonge betogers graag weg als vandalen die de vreedzame protesten hebben gekaapt. Deels is dat terecht: na demonstraties liggen de gevels van banken vaak aan diggelen. De laatste weken werden bushokjes afgebroken en gaven brandende auto’s en bussen de nachtelijke protesten een onheilspellend karakter.

Wat die kranten niet beschrijven, is dat de politie vaak met geweld begint. „Logisch toch, dat we terugvechten,” zegt Marcus Eduardo Neves (18), een van de weinigen die met hun naam in de krant durven. Alleen zijn vriendelijke ogen zijn zichtbaar in zijn verder donkere outfit. „Ik kom uit een sloppenwijk. Daar gebruikt de politie al jaren geweld tegen de bewoners. Eindelijk kunnen we openlijk de strijd aangaan en ziet heel Brazilië het ware gezicht van de politie.”

Achter de mutsen en maskers van Black Bloc schuilt een allegaartje van mensen. Anarchisten met een stevig verankerde ideologie, sloppenwijkbewoners die zich voor hun gevoel zo eindelijk kunnen revancheren, herrieschoppers die uit zijn op een potje vechten of vreedzame demonstranten die hun gezicht bedekken omdat ze bang zijn voor de politie.

Tegenovergesteld effect

„Het is moeilijk te definiëren wat Black Bloc precies is en hoeveel het er zijn,” zegt Gustavo Diniz, die voor het Igarapé Instituut onderzoek doet naar de beweging. Hij volgde de groep op sociale media en analyseerde onder meer hoe zij in aanhang wonnen na politiegeweld. „Op Facebook is een groot verloop te zien. Veel mensen associëren zich slechts tijdelijk met de beweging.”

Beheerders van de Black Bloc Facebookpagina werden in september opgepakt, omdat zij geweld zouden uitlokken onder hun aanhangers. Het zegt veel over het verhardende klimaat in vooral Rio de Janeiro.

Begin deze maand werden twee demonstranten aangeklaagd op grond van een wet die stamt uit de militaire dictatuur (1964-1985). Het stel werd opgepakt naast een door demonstranten gesloopte politieauto. Hoewel er geen bewijs is gevonden dat de twee betrokken waren bij die actie, hangt ze een gevangenisstraf van drie tot tien jaar boven het hoofd.

Eerder verbood het gemeentebestuur van Rio het dragen van maskers tijdens protesten, een maatregel expliciet bedoeld tegen Black Bloc. Een andere nieuwe wet verbiedt demonstranten het zonder toestemming filmen van autoriteiten. „Dat is juist een middel dat wij inzetten om vast te leggen hoeveel geweld de politie gebruikt,” vertelt een betoger.

De zware reactie van de autoriteiten op Black Bloc lijkt langzaam een tegenovergesteld effect te oogsten. Angst voor het enge uiterlijk van de anarchisten maakt mondjesmaat plaats voor een groeiende sympathie onder de overige demonstranten.

„Ik keur geweld en vandalisme af, maar ik voel me veilig door Black Bloc,” zei lerares Fernanda Cortes Gomes tijdens een lerarenprotest eerder deze maand. „Zij beschermen ons tenminste. Dat kan ik van de politie niet zeggen.”