Europa balt vuist tegen spionage door bevriende VS

Berlijn en Parijs zijn het lange tijd niet zó eens geweest: de VS verdienen een veeg uit de pan.

Merkel: „Onze soldaten sterven soms in dezelfde gevechten. Dan moet je er wel van op aankunnen dat je dezelfde waarden deelt.”

Illustratie Roland Blokhuizen

Angela Merkel en François Hollande staan niet bekend als de beste politieke vrienden. Maar vannacht waren de Duitse bondskanselier en de Franse president het over een ding hartgrondig eens: de vertrouwensband met bondgenoot Amerika is door het NSA-spionageschandaal ernstig beschadigd.

„Woorden zijn niet genoeg, er moet nu echte verandering komen’’, zei Merkel, die eerder deze week met president Barack Obama over de kwestie belde. „Wij gaan er nu voor zorgen dat dit stopt’’, zei Hollande, die dat een paar dagen eerder ook al met de Amerikaanse president had besroken. „Europa is vandaag daadwerkelijk een unie.’’ Dat was om twee uur ’s nachts, nadat Europese regeringsleiders zich op een top in Brussel urenlang hadden afgevraagd hoe je dat een beetje netjes doet: je allerbeste bondgenoot de mantel uitvegen. Dat kan, in de woorden van premier Rutte vannacht, door „positief toekomstgericht’’ afspraken te maken met de Amerikanen. Nodig om het „cruciale vertrouwen’’, dat „een deuk’’ heeft opgelopen, te herstellen.

Drie schandalen dreven Hollande en Merkel gisteren in elkaars armen en gaven de Frans-Duitse as iets van zijn oude glans terug: De onthullingen, begin deze week, over Amerikaanse massaspionage in Frankrijk. Het nieuws van gisteren dat ook de handy van Merkel is getapt door inlichtingendienst NSA. En als klap op de vuurpijl het nieuws gisteravond dat ten minste 35 wereldleiders door de VS mogelijk zijn afgeluisterd.

Wat een vrij rustige top had moeten worden – op de agenda staan onder meer de ‘digitale economie’ en, naar aanleiding van de bootrampen bij het Italiaanse Lampedusa, de Europese migratiepolitiek – veranderde daardoor in een transatlantische krachtmeting. Tot nu toe was het vooral het Europees Parlement dat kabaal maakte over het spionageschandaal, lidstaten hielden zich op de vlakte. Maar de onwaarschijnlijk massale spionagedrift van de Amerikanen maakt zwijgen niet langer mogelijk.

De vraag die alle regeringsleiders gisteren kregen voorgelegd was: Durft u nog te bellen? Het NSA-schandaal was de hele dag voer voor grappen. De ook op de top aanwezige Martin Schulz, voorzitter van het naar verluidt ook afgeluisterde Europees Parlement, verzekerde iedereen „dat het parlement niet van plan is om terroristische aanslagen in de VS te plegen”. Hollande gaf aan dat hij niet overweegt om terug te keren naar het morse-tijdperk nu er aan nieuwe technologieën risico’s blijken te kleven. En de auto waarmee Merkel naar de top kwam droeg een kenteken met de cijfers ‘007’.

Maar achter die joligheid ging nauwelijks verholen woede schuil. Merkel en Hollande eisten antwoorden over de afluisterpraktijken (als het aan de Franse president ligt „voor het einde van het jaar’’), en willen met de VS tot een „gemeenschappelijk kader’’ voor inlichtingendiensten komen.

„Ik wil de documenten zien die de pers al heeft gezien”, zei Hollande. „We willen de waarheid over het verleden en gedragsregels voor de toekomst. We willen de zekerheid dat het niet weer zal gebeuren.”

„We zitten samen in Afghanistan”, zei Merkel. „Onze soldaten sterven soms in dezelfde gevechten. Dan moet je er wel van op aankunnen dat je dezelfde waarden deelt. Ook de VS hebben goede vrienden in de wereld nodig.”

Merkel en Hollande drongen ook aan op gedragsregels tussen de inlichtingendiensten van Europese lidstaten zelf, een impliciete sneer naar het Verenigd Koninkrijk, dat intensief met de NSA lijkt te hebben samengewerkt. De Britten hebben met de VS een akkoord over het niet wederzijds spioneren. Inlichtingendiensten uit de VS, Canada, Nieuw-Zeeland, Australië en het Verenigd Koninkrijk delen informatie, in het kader van de in 1946 gesloten Five Eyes-alliantie. „We kunnen niet zelf doen wat we anderen verwijten”, zei Hollande.

Hollande benadrukte dat hij „niet naïef” is en dat hij begrijpt dat spionage nodig is in de strijd tegen terrorisme. Maar bij de NSA-onthullingen gaat het ook om nauwelijks te rechtvaardigen afluisterpraktijken tegen politieke leiders, bedrijven en burgers. „We moeten niet wachten op nieuwe onthullingen, we moeten een discussie losmaken”, zei de president. „Als dit nergens toe leidt, wat ik niet verwacht, zullen we maatregelen moeten nemen.”